پوستر آموزشی اینفوگرافیک آموزش همگانی
پادکست آموزش همگانی
فیلم آموزش همگانی
کتابچه دیجیتال آموزش همگانی
خلاصه این بسته آموزشی
راهنمای جامع شناخت و مدیریت رد پیوند کلی
این بسته آموزشی به بررسی پدیده رد پیوند کلیه میپردازد که در آن سیستم ایمنی بدن عضو جدید را به عنوان یک عامل بیگانه شناسایی کرده و به آن حمله میکند. نویسنده میان دو نوع رد حاد در سال اول و رد مزمن در طول زمان تمایز قائل شده و بر اهمیت حیاتی مصرف دقیق داروهای سرکوبکننده ایمنی تأکید میکند. در این نوشتار، علائم هشداردهندهای نظیر تب، کاهش ادرار و تورم معرفی شدهاند که نیازمند توجه فوری پزشکی برای جلوگیری از آسیبهای دائمی هستند. تشخیص این وضعیت از طریق آزمایشهای خون و نمونهبرداری انجام میشود و با تنظیم دوز داروها توسط تیم درمان قابل مدیریت است. در نهایت، رعایت سبک زندگی سالم و پیگیری مداوم مراقبتهای پزشکی به عنوان کلید حفظ سلامت کلیه پیوندی معرفی شده است.
رد پیوند کلیه
پس از پیوند عضو، خطر «رد» وجود دارد. رد پیوند کلیه زمانی است که بدن شما کلیهٔ جدید را نمیپذیرد و علیه آن میجنگد (آن را رد میکند). با یادگرفتن علائم اولیهٔ رد کلیه، میتوانید به تیم درمان کمک کنید رد پیوند را قبل از ایجاد آسیبِ طولانیمدت درمان کنند.
رد پیوند کلیه چیست؟
رد پیوند، راهِ سیستم ایمنیِ شما برای محافظت از بدن در برابر کلیهٔ جدید است؛ چون آن را بهدلیل اینکه متعلق به خودتان نیست، یک تهدید میبیند. حتی وقتی اهداکنندهٔ کلیه با شما تطابق خوبی داشته باشد، بدن شما در اصل کلیه را «جدید» تشخیص میدهد و با تلاش برای نابودکردن آن واکنش نشان میدهد. به واکنش سیستم ایمنی به کلیهای که به بدن شما پیوند شده است، «رد» گفته میشود.
هرچند رد کلیه در شش ماهِ اول پس از جراحیِ پیوند شایعتر است، اما ممکن است سالها بعد هم رخ دهد. با گذشت زمان، خطر رد پیوند کمتر میشود، اما هرگز بهطور کامل از بین نمیرود.
داروهایی به نام «سرکوبکنندههای ایمنی (immunosuppressants)» به پیشگیری و درمان رد پیوند کلیه کمک میکنند؛ چون مانع میشوند سیستم ایمنی به کلیهٔ شما آسیب بزند. افرادی که پیوند کلیه دریافت میکنند، داروهای سرکوبکنندهٔ ایمنی مصرف میکنند. اگر رد رخ دهد، ارائهدهندهٔ مراقبت سلامت معمولاً دوز بالاتری تجویز میکند یا ترکیبِ دیگری از داروهای سرکوبکنندهٔ ایمنی را جایگزین میکند.
ارائهدهندهٔ مراقبت سلامت معمولاً میتواند رد کلیه را قبل از آنکه آسیبِ شدید یا برگشتناپذیر ایجاد کند تشخیص دهد و درمان کند. بسیار مهم است داروهایتان را دقیقاً طبق دستور مصرف کنید، آزمایشهای آزمایشگاهی را انجام دهید و پس از پیوند کلیه در همهٔ ویزیتهای پیگیری شرکت کنید.
انواع رد پیوند کلیه
دو نوع اصلیِ رد پیوند کلیه وجود دارد: «حاد» و «مزمن». تفاوت اصلیِ آنها زمانِ رخدادن رد است.
رد حاد
رد حاد در ۱۲ ماهِ اولِ پیوند رخ میدهد. احتمال وقوع آن در چند هفتهٔ اول بیشتر است. «حاد» یعنی این اتفاق بهسرعت رخ میدهد. اگر تا ۱۲ ماه بعد از پیوند دچار یک دورهٔ رد حاد نشوید، ممکن است تا زمانی که داروهایتان را دقیقاً طبق دستور مصرف میکنید، احتمال رخدادن آن کمتر باشد. اگر ارائهدهندهٔ مراقبت سلامت رد حاد را تشخیص دهد، داروهای شما را تنظیم میکند تا مانع شود بدنتان به کلیهٔ شما آسیب بزند.
رد مزمن
رد مزمن معمولاً آهسته و طی چند سال رخ میدهد. سیستم ایمنیِ بدن شما بهآرامی و بهطور مداوم با کلیهٔ جدید میجنگد و این موضوع به آسیب کلیه منجر میشود. رد مزمن در دریافتکنندگان کلیه بیشتر از رد حاد رخ میدهد. این نوع رد میتواند سالها پس از پیوند کلیه اتفاق بیفتد. علائم آن اغلب میتواند خفیف و کمجلبتوجه باشد، چون روند رد تدریجی است.
همچنین ممکن است «رد سلولی (cellular rejection)» رخ دهد؛ یعنی «لنفوسیتهای T (T lymphocytes)» که نوع خاصی از گلبولهای سفید هستند باعث رد شوند. سیستم ایمنیِ شما میتواند کلیهٔ جدید را از راه «پادتنها (antibodies)» هم رد کند. به این حالت «رد با واسطهٔ پادتن (antibody-mediated rejection)» گفته میشود.
رد پیوند کلیه چقدر شایع است؟
مقداری از رد، بسیار شایع است. حدود ۱۵٪ تا ۲۰٪ از افرادی که کلیهٔ جدید دریافت میکنند، نوعی از رد را تجربه میکنند. شدت رد در افراد مختلف متفاوت است.
علائم و علتها
علائم رد کلیه پس از پیوند چیست؟
اگر پیوند کلیه دریافت کردهاید، باید نسبت به علائم رد عضو آگاه باشید و اگر هرکدام را تجربه کردید، به ارائهدهندهٔ مراقبت سلامت اطلاع دهید. بسیاری از این علائم اختصاصی نیستند و ممکن است بهعلت مشکلاتی غیر از رد هم ایجاد شوند. اگر فکر میکنید هرکدام از این علائم را دارید، فوراً با تیم پیوند تماس بگیرید:
- تب بالاتر از 101°فارنهایت (38°سانتیگراد).
- علائم شبیه آنفلوآنزا مانند لرز، بدندرد، سردرد یا تهوع.
- درد جدید یا حساسیت در اطراف ناحیهٔ کلیه (محل پیوند).
- افزایش وزن ناگهانی بیش از ۲ تا ۴ پوند در یک بازهٔ ۲۴ ساعته.
- کمتر ادرارکردن.
- ورم در مچ پاها.
- احساس خستگی یا بیانرژی بودن.
برخی افراد ممکن است هیچ علامتِ قابلتوجهی نداشته باشند. به همین دلیل، شرکتکردن در ویزیتهای پیگیری و انجام آزمایشهای خونِ زمانبندیشده حیاتی است. ارائهدهندهٔ مراقبت سلامت آزمایشهای خونِ دورهای انجام میدهد تا عملکرد کلیهٔ شما را بررسی کند. اغلب در همین آزمایشهاست که میتوان رد پیوند کلیه را تشخیص داد.
شایعترین علت رد پیوند کلیه چیست؟
شایعترین علت رد پیوند کلیه این است که داروی سرکوبکنندهٔ ایمنی (که به آن داروی ضدرد هم گفته میشود) را مصرف نکنید. تیم درمان برای همهٔ دریافتکنندگان پیوند کلیه داروهای ضدرد تجویز میکند. مصرفنکردن منظم یا مصرفنکردن طبق دستور میتواند باعث شود مقدار دارو در خون شما کافی نباشد. این دارو با متوقفکردنِ سیستم ایمنی از آسیبزدن به کلیهٔ جدید شما جلوگیری میکند. بدون دارو، سیستم ایمنیِ بدن شما به کلیهٔ جدید حمله میکند و به آن آسیب میزند.
رد پیوند کلیه همچنین میتواند با برخی عفونتها یا سایر رویدادهای سلامت که سیستم ایمنی را فعال میکنند، تحریک شود.
تشخیص و آزمایشها
چگونه میفهمید کلیهتان در حال رد شدن است؟
ارائهدهندهٔ مراقبت سلامت ویزیتهای پیگیریِ دورهای انجام میدهد تا هرگونه نشانهٔ رد پیوند کلیه را شناسایی کند. در این ویزیتها ممکن است یک یا چند مورد از موارد زیر انجام شود:
- آزمایشهای خون: ممکن است «شمارش کامل خون (CBC)» درخواست شود تا تعداد گلبولهای سفید، گلبولهای قرمز و پلاکتها ارزیابی شود. آزمایشهایی مانند «کراتینین (creatinine)» و «نیتروژن اورهٔ خون (BUN)» بهطور ویژه عملکرد کلیهٔ شما را بررسی میکنند. همچنین آزمایشهای ویژهای وجود دارد که ارائهدهندهٔ مراقبت سلامت میتواند برای بررسی اینکه آیا سیستم ایمنی شما علیه کلیه پادتن ساخته است یا نه درخواست کند که به آنها «آزمایش پادتنِ اختصاصیِ اهداکننده (donor-specific antibody tests)» گفته میشود.
- نمونهبرداری از کلیه: در نمونهبرداری، ارائهدهندهٔ مراقبت سلامت یک نمونه از بافت کلیه برمیدارد و آن را زیر میکروسکوپ بررسی میکند.
مدیریت و درمان
آیا میتوان جلوی رد شدن کلیهٔ پیوندی را گرفت؟
اعضای تیم درمانیِ شما هرکاری از دستشان برمیآید انجام میدهند تا از رد کلیهٔ جدید پیشگیری کنند. اما گاهی با وجود همهٔ تلاشها، رد رخ میدهد. وقتی سیستم ایمنی شروع به رد کلیه میکند، ارائهدهندهٔ مراقبت سلامت داروهای شما را تنظیم میکند تا سعی کند جلوی پیشرفت رد را بگیرد. اینکه رد کلیه را تجربه کنید، به این معنی نیست که کلیه از کار خواهد افتاد. بیشترِ اوقات، ارائهدهندهٔ مراقبت سلامت میتواند رد را درمان کند و کلیه به کارکردن ادامه میدهد.
برای کاهش خطر رد پیوند کلیه:
- در همهٔ ویزیتهای پیگیری شرکت کنید.
- داروهای سرکوبکنندههای ایمنی را دقیقاً طبق دستورِ ارائهدهندهٔ مراقبت سلامت مصرف کنید.
- اگر هر نشانهای از رد پیوند کلیه را دیدید، به ارائهدهندهٔ مراقبت سلامت اطلاع دهید.
- رژیم غذایی سالم داشته باشید. دربارهٔ اینکه کدام غذاها را بیشتر بخورید و کدامها را محدود کنید با ارائهدهندهٔ مراقبت سلامت صحبت کنید.
- سایر بیماریهایی را که دارید، مثل دیابت یا فشار خون بالا، کنترل کنید.
- دستهایتان را مرتب بشویید و تعامل با افرادی را که بیمار بودهاند محدود کنید.
رد کلیه چگونه درمان میشود؟
اگر ارائهدهندهٔ مراقبت سلامت تشخیص دهد که رد پیوند کلیه در حال رخدادن است، نسخهٔ داروی سرکوبکنندهٔ ایمنی را تنظیم میکند تا از عوارض بیشتر پیشگیری شود. ممکن است برای مدت کوتاهی به داروها یا درمانهای اضافی نیاز داشته باشید؛ بهطور خاص برای درمان رد. برخی افراد درمانِ رد را در بیمارستان و تا حدود پنج روز دریافت میکنند. برخی دیگر میتوانند درمان را بهصورت سرپایی دریافت کنند.
از آنجا که داروهای سرکوبکنندههای ایمنی یا داروهای ضدرد با کاهش (سرکوب) سیستم ایمنی کار میکنند تا شدت مبارزهٔ آن را کمتر کنند، درمانِ رد کلیه معمولاً شامل افزایش دوز داروهای سرکوبکنندههای ایمنی است. توجه داشته باشید چون داروهای ضدرد سیستم ایمنی را تضعیف میکنند، ممکن است بیشتر مستعد عفونت شوید. ارائهدهندهٔ مراقبت سلامت داروهای شما را با دقت مدیریت و پایش میکند، چون سرکوبکنندههای ایمنی داروهای قدرتمندی هستند و مجموعهای از خطراتِ مخصوص به خود را دارند.
References/منابع
- American Kidney Fund. Kidney rejection after transplant. Life after transplant: Rejection prevention and healthy tips. Last reviewed 12/2022. Accessed 8/14/2023.
- Justiz Vaillant AA, Mohseni M. Chronic Transplantation Rejection. 2023 Jan 1. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023 Jan-. Accessed 8/14/2023.
- Naik RH, Shawar SH. Renal Transplantation Rejection. 2023 Feb 9. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023 Jan-. Accessed 8/14/2023.
- National Kidney Federation (UK). What is transplant rejection? Last reviewed 3/2023. Accessed 8/14/2023.
- United Network for Organ Sharing. Preventing rejection. Accessed 8/14/2023.
- MedlinePlus: Public health information platform provided by the National Library of Medicine (NLM) and is part of the National Institutes of Health (NIH).
این مطلب با سردبیری دکتر اکبر نیکپژوه، متخصص پزشکی پیشگیری و اجتماعی، استاد دانشگاه علوم پزشکی برای استفاده در وبسایت بیمارستان تهیه شده است.
لطفاً به یاد داشته باشید که پزشکی و سلامت همواره دانشی رو به کمال است. ضمن استفاده از مطالب علمی این بسته آموزشی، توصیههای سلامتی و درمانی ویژه خودتان را از پزشکان معالجتان دریافت کنید.
سلب مسئولیت: مطالب ارائهشده صرفاً جهت اطلاعرسانی و افزایش آگاهی عمومی تهیه شده و جایگزین توصیهها و دستورات پزشکی فردی نبوده و لازم است در هر مورد از دستورات پزشک معالج پیروی کرد و با پزشک معالج مشورت نمود.
تندرستی و سلامتی کامل شما آرزوی ماست.
