آزمایش هماتوکریت
آزمایش هماتوکریت (hematocrit test) یک آزمایش سادهٔ خون است که درصد گلبولهای قرمز خون (red blood cells) را در خون شما اندازهگیری میکند. گلبولهای قرمز اهمیت زیادی دارند، زیرا اکسیژن را در سراسر بدن شما حمل میکنند. بالا بودن سطح هماتوکریت نشانهٔ اریتروسیتوز (erythrocytosis) است. پایین بودن سطح هماتوکریت نشانهٔ کمخونی (anemia) است. ارائهدهندگان خدمات سلامت (healthcare providers) از این اطلاعات برای تشخیص بیماریها استفاده میکنند.
مرور کلی
آزمایش هماتوکریت چیست؟
آزمایش هماتوکریت (Hct) یک آزمایش سادهٔ خون است که اندازه میگیرد چه مقدار از خون شما از گلبولهای قرمز تشکیل شده است. خون از گلبولهای قرمز، گلبولهای سفید خون (white blood cells)، پلاکتها (platelets) و پلاسما (plasma؛ بخش مایع خون) تشکیل شده است. داشتن تعداد سالمِ گلبولهای قرمز اهمیت زیادی دارد، چون وظیفهٔ بسیار مهمی بر عهده دارند: حمل اکسیژن در سراسر بدن شما.
هماتوکریت (که «های-مَت-ا-کریت» تلفظ میشود) بخشی از آزمایش بزرگتری به نام شمارش کامل سلولهای خون (complete blood count؛ CBC) است. ممکن است به دلایل زیر این آزمایش برای شما انجام شود:
- بهعنوان بخشی از آزمایشهای معمول خون در معاینهٔ سالانه
- اگر دچار علائمی هستید که نشان میدهند مشکلی روی گلبولهای قرمز شما اثر گذاشته است
- اگر یک اختلال خونی (blood disorder) دارید و ارائهدهندهٔ خدمات سلامت باید گلبولهای قرمز شما را پایش کند
جزئیات آزمایش
این آزمایش چگونه انجام میشود؟
در بزرگسالان، ارائهدهندگان خدمات سلامت معمولاً خون را از یک ورید در بازوی شما میگیرند. در شیرخواران، معمولاً از پاشنهٔ پا خونگیری میکنند. آنها خون را در یک یا چند لولهٔ نمونهگیری جمعآوری میکنند.
پس از آن، نمونه به آزمایشگاه فرستاده میشود. دستگاهی خون را با سرعت بالا میچرخاند و آن را به بخشهای مختلف جدا میکند. این دستگاه درصد گلبولهای قرمز را محاسبه میکند.
برای انجام این آزمایش چگونه آماده شوم؟
برای آماده شدن کار خاصی لازم نیست انجام بدهید. میتوانید مثل همیشه غذا بخورید، مایعات بنوشید و داروهای خود را طبق روال معمول مصرف کنید.
اگر از سوزن میترسید، این موضوع را به ارائهدهندگان خدمات سلامت بگویید تا بتوانند راهکارهایی برای آرامتر شدن شما پیشنهاد کنند.
در طول این آزمایش خون چه انتظاری میتوانم داشته باشم؟
گرفتن نمونهٔ خون فقط چند دقیقه طول میکشد. یک ارائهدهندهٔ خدمات سلامت این کارها را انجام میدهد:
- یک ورید مناسب برای خونگیری پیدا میکند (معمولاً وریدی در سمت داخل آرنج شما).
- یک نوار پلاستیکی کشسان (تورنیکه) دور بخش بالایی بازوی شما میبندد.
- پوست ناحیهای را که قرار است سوزن وارد شود تمیز میکند.
- سوزن را داخل ورید شما وارد میکند (ممکن است در ابتدا کمی سوزش داشته باشد، اما درد خیلی زود برطرف میشود).
- خونی را که از طریق سوزن جاری میشود داخل لولهٔ نمونهگیری یا سرنگ جمعآوری میکند.
- سوزن و تورنیکه را برمیدارد و روی محل خونگیری را پانسمان میکند.
کمی بعد از پایان خونگیری میتوانید به خانه برگردید. پیش از ترک مرکز، بپرسید چه زمانی میتوانید منتظر دریافت نتیجهٔ هماتوکریت (Hct) خود باشید. معمولاً آماده شدن نتیجه بین ۲۴ ساعت تا چند روز طول میکشد.
این آزمایش چه عوارض احتمالیای دارد؟
بیشتر افراد بعد از انجام آزمایش خون حالشان خوب است. اما بعضیها هنگام خونگیری احساس ضعف یا سبکی سر میکنند. اگر شما هم چنین احساسی داشتید، غیرطبیعی نیست؛ با این حال حتماً به ارائهدهندهٔ خدمات سلامت بگویید حالتان چطور است. آنها اقداماتی انجام میدهند تا حالتان بهتر شود.
نتایج و پیگیری
چه نوع نتایجی دریافت میکنم و این نتایج چه معنایی دارند؟
نتیجهٔ آزمایش هماتوکریت شما بهصورت عددی است که یک درصد را نشان میدهد. مثلاً عدد ۴۵ یعنی ۴۵٪ خون شما از گلبولهای قرمز تشکیل شده است. مقادیر طبیعی هماتوکریت بر اساس سن و جنس بهطور کلی به این صورتاند:
- مردان: ۴۱٪ تا ۵۰٪
- زنان: ۳۶٪ تا ۴۴٪
- شیرخواران: ۳۲٪ تا ۴۲٪
- نوزادان: ۴۵٪ تا ۶۱٪
بازهای که بهعنوان «طبیعی» در نظر گرفته میشود میتواند از یک آزمایشگاه به آزمایشگاه دیگر کمی متفاوت باشد. به همین دلیل باید نتیجهٔ خود را با «بازهٔ مرجع» ذکرشده در برگهٔ آزمایش مقایسه کنید. کنار عددِ هماتوکریت، اگر حرف H دیده میشود یعنی مقدار بالا (High) و اگر حرف L دیده میشود یعنی مقدار پایین (Low) است.
هماتوکریت بالا
بالا بودن سطح هماتوکریت را اریتروسیتوز (erythrocytosis) مینامند. این وضعیت میتواند به این معنا باشد که دچار بیماریای به نام پلیسیتمی ورا (polycythemia vera) هستید. اما در بسیاری موارد، نشانهٔ این است که بدن شما به دلیل نیاز بیشتر سلولها به اکسیژن، گلبولهای قرمز بیشتری تولید میکند. برخی از علتهای هماتوکریت بالا عبارتاند از:
- مسمومیت با مونوکسید کربن (carbon monoxide poisoning)
- کمآبی بدن (dehydration)
- بیماری قلبی (heart disease)
- فیبروز ریوی (pulmonary fibrosis)
- آپنهٔ انسدادی خواب (obstructive sleep apnea)
- سیگار کشیدن
- مصرف تستوسترون (testosterone)
زندگی در منطقهای با ارتفاع زیاد از سطح دریا نیز میتواند باعث بالا بودن هماتوکریت شود. اما این موضوع همیشه بهمعنای وجود مشکل نیست. ارائهدهندهٔ خدمات سلامت هنگام تفسیر نتیجهٔ آزمایش، این عوامل را هم در نظر میگیرد.
هماتوکریت پایین
هماتوکریت پایین ممکن است نشانهٔ این باشد که بهاندازهٔ کافی گلبول قرمزِ سالم ندارید؛ یعنی دچار کمخونی هستید. شُک به کمخونی ــ که میتواند علائمی مانند خستگی و ضعف ایجاد کند ــ شایعترین دلیل درخواست آزمایش هماتوکریت است. سایر علتهای هماتوکریت پایین شامل موارد زیر است:
- از دست دادن خون
- هیپوناترمی (hyponatremia)
- لوسمی (leukemia)
- بیماری کلیه (kidney disease)
- بیماری تیروئید (thyroid disease)
در دوران بارداری نیز ممکن است هماتوکریت پایینتر از حد معمول باشد، زیرا بدن شما مایعات بیشتری در خود نگه میدارد. در این حالت، حجم پلاسما در مقایسه با گلبولهای قرمز بیشتر از حد معمول است.
چه زمانی باید با پزشک خود تماس بگیرم؟
اگر نتیجهٔ آزمایش را خوب متوجه نمیشوید، از ارائهدهندهٔ خدمات سلامت خود سؤال بپرسید. بهخاطر داشته باشید که غیرطبیعی بودن سطح هماتوکریت همیشه بهمعنای وجود مشکل جدی نیست. ارائهدهندهٔ شما این مقادیر را در کنار سایر نتایج آزمایشها بررسی میکند تا ببیند آیا مسئلهای وجود دارد یا نه. او میتواند برایتان توضیح دهد که این اعداد چه معنایی دارند و اگر هماتوکریت شما بالا یا پایین باشد، چه اقداماتی لازم است انجام شود.
ممکن است ارائهدهندهٔ خدمات سلامت این آزمایش را بهدلیل وجود علائمی تجویز کرده باشد که نشان میدهند مشکلی بر سطح هماتوکریت اثر گذاشته است. اگر چنین است و علائم شما بدتر شد، حتماً ارائهدهندهٔ خود را در جریان قرار دهید.
پرسشهای متداول دیگر
تفاوت آزمایش هماتوکریت و آزمایش هموگلوبین چیست؟
آزمایش هماتوکریت درصد گلبولهای قرمز را در خون شما اندازه میگیرد. آزمایش هموگلوبین (hemoglobin test) مقدار هموگلوبین (hemoglobin) را در داخل گلبولهای قرمز شما اندازهگیری میکند. هموگلوبین یک پروتئین بسیار مهم است که به گلبولهای قرمز کمک میکند اکسیژن را در سراسر بدن حمل کنند.
پایین بودن همزمان هماتوکریت و هموگلوبین چه معنایی دارد؟
سه عامل اصلی میتوانند باعث کاهش همزمان سطح هماتوکریت و هموگلوبین شوند:
- از دست دادن خون بهدلیل آسیبدیدگی یا بیماری
- اینکه مغز استخوان (bone marrow) شما بهاندازهٔ کافی گلبول قرمز تولید نمیکند
- اینکه گلبولهای قرمز شما زودتر از حد معمول از بین میروند
References/منابع
Leukemia and Lymphoma Society. Understanding Blood Counts. Accessed 5/12/2025.
Merck Manual. Laboratory Tests for Blood Disorders. Reviewed Sep 2023. Accessed 5/12/2025.
National Library of Medicine (U.S.). MedlinePlus. CBC blood test. Reviewed 10/14/2024. Accessed 5/12/2025.
Nicoll D, Mark Lu C, McPhee SJ. Lab Tests. In: Nicoll D, Mark Lu C, McPhee SJ, eds. Guide to Diagnostic Tests. 7th ed. New York, New York: McGraw-Hill Education, 2017.
MedlinePlus: Public health information platform provided by the National Library of Medicine (NLM) and is part of the National Institutes of Health (NIH).
این مطلب با سردبیری دکتر اکبر نیکپژوه، متخصص پزشکی پیشگیری و اجتماعی، استاد دانشگاه علوم پزشکی برای استفاده در وبسایت بیمارستان تهیه شده است.
لطفاً به یاد داشته باشید که پزشکی و سلامت همواره دانشی رو به کمال است. ضمن استفاده از مطالب علمی این بسته آموزشی، توصیههای سلامتی و درمانی ویژه خودتان را از پزشکان معالجتان دریافت کنید.
سلب مسئولیت: مطالب ارائهشده صرفاً جهت اطلاعرسانی و افزایش آگاهی عمومی تهیه شده و جایگزین توصیهها و دستورات پزشکی فردی نبوده و لازم است در هر مورد از دستورات پزشک معالج پیروی کرد و با پزشک معالج مشورت نمود.
تندرستی و سلامتی کامل شما آرزوی ماست.
