الکتروکاردیوگرام
آزمون نوار قلب/الکتروکاردیوگرام (ECG/EKG) راهی آسان برای دستیافتن به اطلاعاتی است که به تشخیص مشکل قلبی کمک میکند. این کار زمان زیادی نمیبرد و درد هم ندارد، اما الکتروکاردیوگرام میتواند به ارائهدهندهٔ خدمات سلامت بگوید آیا دچار سکتهٔ قلبی، نارسایی قلب یا آسیب قلبی شدهاید. همچنین میتواند نشان دهد آیا ریتم قلبتان طبیعی نیست یا پیسمیکر (Pacemaker) شما تا چه حد خوب کار میکند.
نوار قلب چیست؟
الکتروکاردیوگرام (Electrocardiogram) ابزاری تشخیصی است که فعالیت الکتریکی قلب شما را ثبت میکند. ارائهدهندگان از آن برای اهداف گوناگون استفاده میکنند؛ مانند تشخیص مشکلات ریتم قلب یا پایش اینکه یک درمان تا چه حد مؤثر بوده است.
نوار قلب آزمونی سریع، غیرتهاجمی و بدوندرد است. میتوانید هنگام درازکش و استراحت، یا در حین ورزش بهعنوان بخشی از آزمون استرس، نوار قلب بگیرید. برخی ابزارهای شخصی مانند ساعتهای هوشمند (Smartwatches) نیز میتوانند نوار قلب بگیرند؛ اما بهترین کار این است که نوار قلب شما توسط یک ارائهدهندهٔ خدمات سلامت گرفته و تفسیر شود.
ممکن است اصطلاحهای «EKG» و «ECG» را بشنوید. هر دو به یک چیز اشاره دارند: الکتروکاردیوگرام. «EKG» از واژهٔ آلمانی میآید که بهجای «c» از «k» استفاده میکند.
الکتروکاردیوگرام با اکوکاردیوگرام (Echocardiogram) متفاوت است؛ اکوکاردیوگرام سونوگرافیای است که تصاویرِ قلبِ تپندهٔ شما را ایجاد میکند.
انواع دستگاههای ریتم قلب
با توجه به مدتی که لازم است ریتم قلب شما ارزیابی شود، ارائهدهندگان میتوانند از انواع مختلفی از دستگاههای نوار قلب استفاده کنند. یک نوار قلب معمول باید در مرکز درمانی انجام شود و تنها برای مدت بسیار کوتاهی (معمولاً ۱۰ ثانیه) فعالیت الکتریکی قلب را پیگیری میکند؛ بنابراین احتمالاً مشکلاتی را که گهگاه رخ میدهند نشان نمیدهد. این شبیه زمانی است که اینترنت شما مشکل دارد اما وقتی تعمیرکار میآید ظاهراً همهچیز خوب است. به همین دلیل، انواع دیگری از دستگاههای ریتم قلب وجود دارند که شبیه نوار قلب هستند اما میتوانند اطلاعات متفاوتی بدهند.
انواع دستگاههای نوار قلب شامل موارد زیر است:
- نوار قلب استاندارد ۱۲ لید. این نوع را در مطبِ ارائهدهنده دریافت میکنید و دستگاه را با خود به خانه نمیبرید.
- مانیتور پوشیدنی کوتاهمدت مانند مانیتور هولتر (Holter monitor). این دستگاه را ۲۴ تا ۴۸ ساعت میپوشید تا در این بازه، ثبت پیوستهای از فعالیت الکتریکی قلبتان انجام شود.
- مانیتور رویداد (Event monitor). این دستگاه را یک هفته یا بیشتر میپوشید. ممکن است لازم باشد وقتی علائم دارید، دکمهای را برای شروع ثبت فشار دهید.
- رکوردر حلقهای کاشتنی (Implanted loop recorder). این نوع توسط ارائهدهنده زیر پوست شما قرار داده میشود و ممکن است چند سال همراه شما باشد.
- نوار قلبِ آزمون استرس. ارائهدهنده شما را به نوار قلب وصل میکند تا هنگام راهرفتن روی تردمیل (Treadmill) ثبت انجام شود.
این آزمون چه زمانی انجام میشود؟
ارائهدهندهٔ خدمات سلامت ممکن است برای بررسی برخی وضعیتها از نوار قلب استفاده کند. آنها ممکن است از آن برای تشخیص موارد زیر بهره ببرند:
- آریتمی (Arrhythmia؛ ریتم غیرطبیعی قلب) یا اختلال در هدایت الکتریکی
- خونرسانیِ ناکافی به عضلهٔ قلب (ایسکمی [Ischemia]) بهعلت بیماری شریانهای کرونر (Coronary artery disease)
- مشکل در دریچههای قلب
- بیماری مادرزادی قلب (Congenital heart disease)
- سکتهٔ قلبی
- بزرگشدن حفرههای قلب
- آسیب قلبی یا نارسایی قلب
ارائهدهندگان همچنین ممکن است از نوار قلب استفاده کنند تا مطمئن شوند برای جراحی پیشِرو آمادگی دارید یا وضعیت سلامت قلب شما را—اگر در معرضِ خطرِ بالاترِ بیماری قلبی هستید—بررسی کنند. ممکن است بخواهند ببینند از زمانی که پیسمیکر گذاشتهاید قلبتان چگونه کار میکند یا یک داروی جدید برای بیماری قلبی تا چه حد مؤثر است. همچنین ممکن است پس از سکتهٔ قلبی ریتم قلب شما را بررسی کنند.
اگر این علائم را دارید، ارائهدهنده ممکن است برای شما نوار قلب درخواست کند:
- درد قفسهٔ سینه
- تنگینفس
- خستگی
- سرگیجه
- سنکوپ (Syncope؛ غش)
- سیانوز (Cyanosis؛ کبودیِ دستها و پاها)
- تپش نامنظم یا پرپرزدنِ ضربان
- تندتپشی
- دشواری در تأمین خون هنگام فعالیت بدنی (ناتوانی کرونوتروپیک [Chronotropic incompetence])
جزئیات آزمون
الکتروکاردیوگرامها یا نوار قلبها فعالیت الکتریکی قلب شما را ثبت میکنند. در ادامه میخوانید پیش از این آزمون پزشکی چه انتظاری داشته باشید.
آزمون نوار قلب چگونه کار میکند؟
پیسمیکر طبیعیِ بدن شما ضربان قلب را با یک پیام الکتریکی آغاز میکند. نوار قلب این پیام را میخواند و اثر آن را هنگام انقباض و انبساط قلب در هر ضربان پیگیری میکند. یک رایانه، اطلاعات مربوط به ضربانهای قلب را به الگویی موجی تبدیل میکند که ارائهدهندهٔ خدمات سلامت میتواند آن را تفسیر کند.
یک متخصص قلب (Cardiologist) معمولاً نوار قلبِ سنتی را درخواست یا انجام میدهد؛ اما سایر ارائهدهندگان نیز میتوانند این آزمون را انجام دهند، بهویژه اگر در آمبولانس (Ambulance)، بخش اورژانس (Emergency room) یا در یک نوبتِ از پیش تعیینشده باشید. میتوانید نوار قلب را در مطب، بیمارستان یا یک مرکز سرپایی انجام دهید.
چگونه برای آزمون آماده شوم؟
پیش از الکتروکاردیوگرام میتوانید مانند همیشه غذا بخورید و بنوشید. اما پیش از لباسپوشیدن در روز انجام نوار قلب، سعی کنید:
- از کرمها و لوسیونهای چرب یا روغنیِ پوست استفاده نکنید، چون مانع از تماس مناسب الکترودها با پوست میشوند.
- از پوشیدن جورابشلواریِ بلند که مانع تماس الکترودها با پوست پاها میشود خودداری کنید.
- پیراهنی بپوشید که بتوان آن را بهراحتی برای گذاشتن لیدها روی قفسهٔ سینه درآورد.
در طول نوار قلب چه رخ میدهد؟
ارائهدهندهٔ خدمات سلامت ۱۲ الکترود را با پدهای چسبنده به پوستِ قفسهٔ سینه، بازوها و پاهای شما وصل میکند. شش الکترود (یا حسگر) روی قفسهٔ سینه و ششتا روی اندامها قرار میگیرند. حسگرها از طریق سیمها یا لیدها اطلاعات را ارسال میکنند؛ به همین دلیل به آن «نوار قلب ۱۲ لید» میگویند.
برای ایجاد اتصال بهتر، ارائهدهنده ممکن است موهای مزاحمِ ناحیهٔ مربوط را بتراشد. حدود ۱۰ دقیقه طول میکشد تا الکترودها را وصل کنند و نوار قلب کامل شود، اما خودِ ثبت تنها ۱۰ ثانیه زمان میبرد.
برای نوار قلبِ در حالت استراحت، صاف دراز میکشید و آرام میمانید. اگر آزمون استرس انجام میدهید، در طول آزمون روی تردمیل راه میروید.
یک رایانه تصویری (روی کاغذ میلیمتری یا صفحهنمایش) از پیامهای الکتریکیِ در حال عبور از قلب شما ایجاد میکند. وقتی الکترودها با رایانه ارتباط برقرار میکنند چیزی احساس نخواهید کرد.
الکترودها تا پایانِ نوار قلب روی پوست شما باقی میمانند.
پس از نوار قلب چه انتظاری داشته باشم؟
ارائهدهندهٔ خدمات سلامت همهٔ پدهای چسبنده را برمیدارد و میتوانید به فعالیتهای معمولِ خود بازگردید.
نوار قلب چه چیزی نشان میدهد؟
هنگام خواندن نوار قلب، ارائهدهنده به میزانِ فعالیت الکتریکی و قدرت آن نگاه میکند. همچنین بررسی میکند بین موجها یا قلههای مختلف که نمایانگر پیامهای الکتریکی هستند چهقدر زمان میگذرد.
بخشهای مختلف الکتروکاردیوگرام و معنای آنها:
- دهلیزهای قلب (حفرههای فوقانی) که ضربانها از آنجا آغاز میشوند، موج نخست یا «موج P» را ایجاد میکنند.
- بطنهای قلب (حفرههای تحتانی) موج بعدی را که «کمپلکس QRS» نام دارد ایجاد میکنند.
- موج سوم یا «موج T» حالت استراحت یا بهبود قلب پس از ضربان را نشان میدهد.
خطرات این آزمون چیست؟
الکتروکاردیوگرام آزمونی کمخطر است. از پرتودهی استفاده نمیکند و هیچ جریانی را به پوست شما وارد نمیکند. ممکن است پس از جداکردن پدهای چسبندهٔ متصل به حسگرها کمی تحریک پوستی داشته باشید.
نتایج و پیگیری
چه نوع نتایجی میگیرید و معنای آنها چیست؟
نوار قلبِ طبیعی باید رشتهٔ منظمی از موجهای تکرارشونده را نشان دهد: یک برآمدگی کوچک (موج P)، یک قله (کمپلکس QRS) و سپس برآمدگی کوچک دیگری (موج T). این الگو باید بارها و بارها با فاصلههای یکسان (که نمایانگر زمان است) رخ دهد. این یعنی ضربان قلب منظم است و ریتم آن طبیعی.
الگوهای موجیِ غیرمعمول میتوانند نشاندهندهٔ وجودِ مشکل باشند. نتایج غیرطبیعیِ نوار قلب میتوانند به ارائهدهنده کمک کنند تشخیص دهد کدام بخشِ قلب دچار مسئله است. فرایند ایجاد ضربان قلب پیچیده است و بخشهای زیادی از قلب را درگیر میکند.
چه زمانی باید از نتایج آزمون مطلع شوم؟
اگر ارائهدهندهٔ خدمات سلامت بتواند بلافاصله نتایج نوار قلب شما را بازبینی کند، ممکن است خیلی زود پس از آن با شما صحبت کند—بهویژه زمانی که فوراً به درمان نیاز دارید. اما اگر الکتروکاردیوگرام شما معمولیتر باشد یا بخشی از مجموعهٔ آزمونها پیش از جراحیِ غیرقلبی باشد، ممکن است تا چند روز پاسخی از ارائهدهنده دریافت نکنید.
ارائهدهنده سوابق نوار قلب شما را نگه میدارد تا با نوارهای آینده مقایسه کند.
اگر نتایج غیرطبیعی باشد، گامهای بعدی چیست؟
گامهای بعدی به دلیلی بستگی دارد که برای آن نوار قلب انجام شده است. اگر معلوم شود پیسمیکر خوب کار نمیکند، ممکن است لازم باشد تنظیمات آن اصلاح شود. اگر نتایج به یک تشخیصِ خاص اشاره کنند، ارائهدهنده میتواند برای تأیید تشخیص، آزمونهای دیگری انجام دهد. اگر نتایج امکانِ تشخیصِ یک بیماری قلبی را بدهند، درمان با دارو، یک اقدام فرایندی یا جراحی انجام میشود.
چه زمانی باید با پزشک خود تماس بگیرم؟
اگر:
- چند روز از الکتروکاردیوگرام شما گذشته و هنوز پاسخی نگرفتهاید،
- علائم شما نسبت به پیش از نوار قلب بدتر شده است،
- دربارهٔ گامهای بعد از تشخیصِ ارائهدهنده پرسشی دارید،
با ارائهدهندهٔ خدمات سلامت خود تماس بگیرید.
References/منابع
American Heart Association. Electrocardiogram (ECG or EKG). Last reviewed 12/7/2022. Accessed 2/12/2025.
From Electrophysiology to Electrocardiography. In: Zimmerman FH, eds. ECG Core Curriculum. McGraw Hill Education; 2023.
Merck Manual Consumer Version. Continuous Ambulatory Electrocardiography. Last revised 12/2023. Accessed 2/12/2025.
Merck Manual Consumer Version. Electrocardiography. Last revised 12/2023. Accessed 2/12/2025.
National Library of Medicine (U.S.). Electrocardiogram. Last updated 2/28/2023. Accessed 2/12/2025.
MedlinePlus: Public health information platform provided by the National Library of Medicine (NLM) and is part of the National Institutes of Health (NIH).
این مطلب با سردبیری دکتر اکبر نیکپژوه، متخصص پزشکی پیشگیری و اجتماعی، استاد دانشگاه علوم پزشکی برای استفاده در وبسایت بیمارستان تهیه شده است.
لطفاً به یاد داشته باشید که پزشکی و سلامت همواره دانشی رو به کمال است. ضمن استفاده از مطالب علمی این بسته آموزشی، توصیههای سلامتی و درمانی ویژه خودتان را از پزشکان معالجتان دریافت کنید.
سلب مسئولیت: مطالب ارائهشده صرفاً جهت اطلاعرسانی و افزایش آگاهی عمومی تهیه شده و جایگزین توصیهها و دستورات پزشکی فردی نبوده و لازم است در هر مورد از دستورات پزشک معالج پیروی کرد و با پزشک معالج مشورت نمود.
تندرستی و سلامتی کامل شما آرزوی ماست.
