پادکست
برای گوش کردن به پادکست، از دکمه پخش زیر استفاده نمایید:
عفونت دستگاه ادراری (UTI) چیست؟
عفونت دستگاه ادراری (Urinary Tract Infection – UTI) یک عفونت در دستگاه ادراری است. دستگاه ادراری شامل کلیهها، مثانه و مجرا (میزراه یا پیشابراه) است. کلیهها دو اندام لوبیایی شکل هستند که در قسمت پایین کمر در کنار ستون فقرات قرار دارند. وقتی خون از کلیهها عبور میکند، مواد زائد از آن جدا شده و به شکل ادرار در مثانه ذخیره میشود. مثانه اندامی شبیه بالون است که در لگن (بین شکم و رانها) قرار دارد. مجرا لولهای است که ادرار را از مثانه به خارج از بدن میبرد. علائم شایع UTI میتواند شامل احساس نیاز مداوم به ادرار کردن یا احساس سوزش هنگام ادرار باشد.
علائم UTI
گاهی میکروبها میتوانند در دستگاه ادراری رشد کنند، اما هیچ علامتی ایجاد نشود. این حالت باکتریوری بدون علامت (Asymptomatic bacteriuria) نام دارد. پزشک میتواند با آزمایش تشخیص دهد که شما به این حالت مبتلا هستید یا خیر. این وضعیت باید در زنان باردار درمان شود، اما در بیشتر زنان دیگر نیازی به درمان ندارد.
نشانههای احتمالی عفونت دستگاه ادراری شامل موارد زیر است:
- احساس سوزش یا درد هنگام ادرار کردن
- احساس نیاز به ادرار کردن بیشتر از حالت معمول
- احساس نیاز به ادرار کردن اما ناتوانی در تخلیه کامل
- نشت مقدار کمی ادرار
- ادرار کدر، تیره، بدبو یا همراه با خون
آیا علائم UTI در کودکان مشابه است؟
در کودکان، علائم UTI میتواند شامل موارد بالا باشد و همچنین موارد زیر را در بر گیرد:
- تب
- اسهال
- استفراغ
- تحریکپذیری یا بیقراری
- کمتحرکی
- درد شکم
- درد پشت
- خیس کردن لباسها حتی پس از یادگیری کنترل ادرار
علت ایجاد عفونت دستگاه ادراری چیست؟
UTI بهوسیله باکتریها (میکروبها) ایجاد میشود که وارد دستگاه ادراری میشوند. دستگاه ادراری شامل کلیهها، حالبها، مثانه و مجرا است. هر بخشی از دستگاه ادراری میتواند دچار عفونت شود، اما عفونت مثانه و مجرا شایعتر است.
چرا زنان بیشتر از مردان به UTI مبتلا میشوند؟
زنان بیشتر از مردان دچار عفونت ادراری میشوند زیرا باکتریها راحتتر میتوانند به مثانه برسند. مجرا در زنان کوتاهتر از مردان است، بنابراین باکتریها مسیر کوتاهتری برای طی کردن دارند.
همچنین مجرا در زنان نزدیک به مقعد قرار دارد. باکتریهای مقعد میتوانند بهراحتی وارد مجرا شوند و عفونت ایجاد کنند. این احتمال زمانی بیشتر است که پس از اجابت مزاج، از عقب به جلو پاکسازی شود (بهجای جلو به عقب). بنابراین باید به کودکان نحوه درست پاک کردن را آموزش داد.
رابطه جنسی نیز میتواند باعث UTI در زنان شود، زیرا باکتریها میتوانند به داخل مجرا رانده شوند. استفاده از دیافراگم نیز میتواند خطر را افزایش دهد، زیرا دیافراگم روی مجرا فشار میآورد و تخلیه کامل مثانه را سختتر میکند. ادراری که در مثانه باقی میماند احتمال رشد باکتری و ایجاد عفونت را بیشتر میکند.
عفونتهای مکرر میتوانند ناشی از تغییرات در باکتریهای واژن باشند. دوشهای واژینال آنتیباکتریال، اسپرمکشها و برخی آنتیبیوتیکهای خوراکی میتوانند این تغییرات را ایجاد کنند. در صورت امکان، از این موارد پرهیز کنید. یائسگی نیز میتواند باعث تغییر در باکتریهای واژن شود و خطر ابتلا به UTI را افزایش دهد. مصرف استروژن معمولاً این مشکل را اصلاح میکند، اما برای همه مناسب نیست.
علل دیگر ادرار دردناک چیست؟
احساس سوزش هنگام ادرار معمولاً نشانه عفونت ادراری (یا همان عفونت مثانه) است. با این حال، حتی بدون عفونت هم میتواند رخ دهد. برخی داروها مانند داروهای شیمیدرمانی سرطان میتوانند باعث التهاب مثانه شوند. وجود تودهای که به مثانه فشار میآورد (مثل کیست تخمدان) یا گیر کردن سنگ کلیه در نزدیکی ورودی مثانه نیز میتواند باعث درد ادراری شود.
عفونت یا تحریک واژن هم میتواند علت باشد. حساسیت به مواد شیمیایی موجود در محصولاتی مثل دوشها، روانکنندههای واژینال، صابونها، دستمال توالت عطردار یا فومها و اسفنجهای ضدبارداری میتواند باعث این مشکل شود. اگر بعد از استفاده از این محصولات هنگام ادرار کردن احساس درد دارید، احتمالاً به آنها حساس هستید.
آیا در صورت داشتن علائم UTI باید به پزشک مراجعه کنم؟
بله. ادرار دردناک میتواند نشانه مشکل جدیتری باشد. باید پزشک را در جریان علائم و مدت زمان آنها بگذارید. همچنین به پزشک اطلاع دهید اگر بیماریهایی مثل دیابت (Diabetes mellitus) یا ایدز (AIDS) دارید، زیرا این بیماریها میتوانند بر پاسخ بدن شما به عفونت اثر بگذارند. همچنین باید بگویید اگر در دستگاه ادراری خود ناهنجاری شناختهشدهای دارید، یا باردار هستید یا احتمال بارداری وجود دارد. اگر اخیراً (در یک ماه گذشته) در بیمارستان بستری شدهاید یا در خانه سالمندان بودهاید نیز به پزشک اطلاع دهید.
اگر پزشک فکر کند درد شما ناشی از التهاب واژن است، ممکن است با یک سواب از دیواره واژن نمونهگیری کند تا ترشحات زیر میکروسکوپ بررسی شود و وجود قارچ یا موجودات دیگر مشخص شود. اگر درد ناشی از عفونت در مجرا باشد، ممکن است سواب از مجرا گرفته شود تا باکتریها بررسی شوند. اگر عفونتی یافت نشود، پزشک ممکن است آزمایشهای دیگری تجویز کند.
UTI چگونه تشخیص داده میشود؟
پزشک معمولاً با توضیح شما درباره علائم و معاینه فیزیکی میتواند علت درد را تشخیص دهد. آزمایش ادرار (Urinalysis) نیز میتواند به شناسایی نوع عفونت کمک کند. معمولاً نمونهای از ادرار در مطب گرفته و برای بررسی به آزمایشگاه ارسال میشود.
آیا میتوان از UTI پیشگیری کرد؟
بله. تغییرات سبک زندگی میتوانند به پیشگیری کمک کنند. راهکارها شامل موارد زیر است:
- نوشیدن آب فراوان برای شستوشوی باکتریها. در برخی افراد، نوشیدن آب زغالاخته ممکن است کمک کند. اما اگر وارفارین (Warfarin) مصرف میکنید، قبل از استفاده از آب زغالاخته با پزشک مشورت کنید. ممکن است نیاز به تغییر دوز دارو یا آزمایشهای بیشتر داشته باشید.
- ادرار خود را نگه ندارید. هر زمان احساس دفع داشتید، به دستشویی بروید. برخی کودکان به اندازه کافی به دستشویی نمیروند؛ به آنها بیاموزید روزانه چند بار این کار را انجام دهند.
- پس از اجابت مزاج، از جلو به عقب پاک کنید.
- بعد از رابطه جنسی ادرار کنید تا باکتریها شسته شوند.
- در صورت خشکی واژن، از روانکننده کافی (مانند K-Y Jelly) هنگام رابطه استفاده کنید.
- اگر مکرراً UTI میگیرید، از دیافراگم بهعنوان روش پیشگیری استفاده نکنید. از پزشک درباره روشهای دیگر بپرسید.
- از وانهای کفدار برای خود یا کودک استفاده نکنید.
- لباسهای گشاد بپوشید و برای کودکان هم همین کار را انجام دهید.
- اگر ختنه نشدهاید، پوست ختنهگاه را بهطور مرتب بشویید. به پسران ختنهنشده نیز آموزش دهید.
درمان عفونت ادراری
اگر مردی سالم یا زنی غیرباردار باشید، چند روز مصرف آنتیبیوتیک خوراکی معمولاً عفونت ادراری شما را درمان میکند. اگر باردار باشید، پزشک دارویی تجویز میکند که برای شما و جنین بیخطر باشد. معمولاً علائم طی ۱ تا ۲ روز پس از شروع دارو برطرف میشوند. بسیار مهم است که دارو را دقیقاً طبق دستور پزشک مصرف کنید، حتی اگر احساس بهبودی داشتید. قطع زودهنگام دارو میتواند درمان را بیاثر کند.
پزشک ممکن است دارویی برای کاهش درد دستگاه ادراری نیز تجویز کند. این دارو باعث میشود رنگ ادرار نارنجی روشن شود، بنابراین از تغییر رنگ نگران نشوید.
اگر درمان مؤثر نباشد چه میشود؟
اگر درمان مؤثر نباشد، علائم شما ثابت میماند، بدتر میشود یا علائم جدید ایجاد میشوند. اگر تب بالاتر از 100.5 فارنهایت (38.1 سانتیگراد)، لرز، درد پایین شکم، تهوع یا استفراغ داشتید، با پزشک تماس بگیرید. همچنین اگر بعد از ۳ روز مصرف دارو همچنان هنگام ادرار سوزش داشتید، باید اطلاع دهید. زنان باردار در صورت داشتن انقباض نیز باید سریعاً به پزشک مراجعه کنند.
من باردارم. UTI چه تأثیری بر جنین دارد؟
اگر UTI درمان نشود، ممکن است به عفونت کلیه منجر شود. عفونت کلیه میتواند باعث زایمان زودرس شود. خوشبختانه، باکتریوری بدون علامت و عفونت مثانه معمولاً قبل از رسیدن به کلیهها شناسایی و درمان میشوند. درمان زودهنگام و صحیح آسیبی به جنین وارد نمیکند.
آیا UTI میتواند به کلیهها آسیب بزند؟
بله. گاهی اوقات UTI میتواند به کلیهها آسیب برساند. به همین دلیل درمان سریع بسیار مهم است.
زندگی با عفونتهای ادراری
اگر بیش از ۳ بار در سال UTI داشته باشید، پزشک ممکن است برنامهای پیشگیرانه با آنتیبیوتیک پیشنهاد کند. مصرف روزانه مقدار کمی آنتیبیوتیک میتواند دفعات عفونت را کاهش دهد. اگر رابطه جنسی باعث عفونت میشود، پزشک ممکن است مصرف آنتیبیوتیک بعد از آن را پیشنهاد کند.
اگر کودک من مکرراً UTI بگیرد چه میشود؟
پزشک ممکن است بررسی کند که آیا مشکل آناتومیک (ساختاری) باعث UTI شده است یا خیر. در صورت وجود، ممکن است نیاز به جراحی باشد. برخی کودکان با مشکلات مثانه یا کلیه نیاز به مصرف روزانه دارو دارند تا از عفونتهای مکرر جلوگیری شود.
سؤالاتی که باید از پزشک بپرسید
- آیا به آزمایشهایی مثل آزمایش ادرار نیاز دارم؟
- علت احتمالی عفونت ادراری من چیست؟
- آیا نیاز به دارو دارم؟ چگونه باید مصرف شود؟
- عوارض جانبی احتمالی دارو چیست؟
- چه زمانی باید انتظار بهبود علائم را داشته باشم؟
- چه علائمی نشان میدهد که عفونت در حال بدتر شدن است؟ در این حالت چه کنم؟
- من زیاد دچار UTI میشوم. چه کنم تا از آن پیشگیری کنم؟
- آیا نیاز به آنتیبیوتیک پیشگیرانه دارم؟ اگر بله، آیا مقاومت آنتیبیوتیکی نگرانکننده است؟
- فرزندم زیاد دچار UTI میشود. آیا ممکن است مشکل ساختاری عامل آن باشد؟
منابع
National Institutes of Health, MedlinePlus: Urinary Tract Infections
این مطلب با سردبیری دکتر اکبر نیکپژوه، متخصص پزشکی پیشگیری و اجتماعی، استاد دانشگاه علوم پزشکی برای استفاده در وبسایت بیمارستان تهیه شده است.
لطفاً به یاد داشته باشید که پزشکی و سلامت همواره دانشی رو به کمال است. ضمن استفاده از مطالب علمی این بسته آموزشی، توصیههای سلامتی و درمانی ویژه خودتان را از پزشکان معالجتان دریافت کنید.
سلب مسئولیت: مطالب ارائهشده صرفاً جهت اطلاعرسانی و افزایش آگاهی عمومی تهیه شده و جایگزین توصیهها و دستورات پزشکی فردی نبوده و لازم است در هر مورد با پزشک معالج مشورت شود.
تندرستی و سلامتی کامل شما آرزوی ماست.
