آزمونهای دستگاه گوارش
آزمونهای دستگاه گوارش (gastrointestinal؛ GI) آزمونهایی با اشعهٔ ایکس (X-ray) هستند که لولهٔ گوارشی شما را بررسی میکنند؛ از جمله مری (esophagus)، معده (stomach)، رودهٔ باریک (small intestine)، رودهٔ بزرگ (large intestine) و راستروده (rectum). نوعی از تصویربرداری با اشعهٔ ایکس به نام فلوروسکوپی (fluoroscopy) این امکان را به ارائهدهندگان خدمات سلامت میدهد که از کارکرد زندهٔ این اندامها تصویر ویدئویی بگیرند. بسته به اینکه کدام اندامها بررسی میشوند، انواع متفاوتی از این آزمونها وجود دارد.
مرور کلی
آزمونهای دستگاه گوارش چه هستند؟
دستگاه گوارش شما از مجموعهای از اندامها تشکیل شده است که به پردازش غذا از لحظهٔ ورود آن از دهان تا خروج آن از مقعد کمک میکنند. با وجود اینکه هر اندام کارکرد متفاوتی دارد، همهٔ آنها در مجموع یک مسیر لولهمانندِ پیوسته را تشکیل میدهند که «مجاری دستگاه گوارش (gastrointestinal tract؛ GI tract)» نامیده میشود. آزمونهای اشعهٔ ایکس از مجاری گوارشی به ارائهدهندگان خدمات سلامت کمک میکند مشکلات این اندامها را پیدا کنند. برای تشخیص بیماریهای دستگاه گوارش، ارائهدهندگان معمولاً نوعی تصویربرداری با اشعهٔ ایکس به نام فلوروسکوپی (fluoroscopy) را ترجیح میدهند که از کارکرد زندهٔ اندامها تصویر ویدئویی ثبت میکند. بسته به اینکه کدام اندامها بررسی میشوند، گونههای مختلفی از این آزمون وجود دارد.
انواع مختلف آزمونهای دستگاه گوارش کداماند؟
آزمونهای رایج دستگاه گوارش شامل موارد زیر است:
- آزمون بلع باریم (barium swallow test؛ esophagram): بررسی مری هنگام عمل بلع. (زمان تقریبی: یک ساعت.)
- سری فوقانی دستگاه گوارش (upper GI series): بررسی مری، معده و دوازدهه (duodenum؛ بخش بالایی رودهٔ باریک) هنگام هضم. (زمان تقریبی: یک تا یکونیم ساعت.)
- سری رودهٔ باریک (small bowel series): بررسی رودهٔ باریک (small bowel) هنگام هضم. (زمان تقریبی: دو تا چهار ساعت.)
- تنقیه با باریم یا سری رودهٔ تحتانی (barium enema or lower bowel series): بررسی بخش انتهایی رودهٔ باریک (ایلئوم؛ ileum)، رودهٔ بزرگ (colon) و راستروده (rectum؛ بخش انتهایی رودهٔ بزرگ). (زمان تقریبی: یک تا دو ساعت.)
چرا ممکن است به آزمون دستگاه گوارش نیاز داشته باشم؟
آزمونهای دستگاه گوارش برای مشخصکردن علت علائم گوارشی نامشخص بهکار میروند، از جمله:
- دشواری در بلع.
- سوءهاضمهٔ شدید.
- رفلاکس (برگشت اسید).
- درد شکم.
- اسهال.
- استفراغ.
- وجود خون در مدفوع.
آزمونهای دستگاه گوارش چه بیماریهایی را تشخیص میدهند؟
آزمونهای دستگاه گوارش میتوانند برای غربالگری مجموعهای از بیماریهای شناختهشده بهکار بروند، از جمله:
- زخمها (ulcers).
- تومورها (tumors).
- پولیپها (polyps).
- فتقهای هیاتال (hiatal hernias).
- دیورتیکولوز و دیورتیکولیت (diverticulosis and diverticulitis).
- واریس مری (esophageal varices).
- مری بارت (Barrett’s esophagus).
- متاپلازی رودهای (intestinal metaplasia).
- دیسفاژی (dysphagia).
- بیماری بازگشت مزمن اسید معده (GERD؛ chronic acid reflux).
- رفلاکس حنجرهای–حلقی (laryngopharyngeal reflux).
- گاستریت (gastritis).
- انتریت (enteritis).
- گاستروانتریت (gastroenteritis؛ stomach flu).
- سندرم رودهٔ تحریکپذیر (irritable bowel syndrome؛ IBS).
- بیماری التهابی روده (inflammatory bowel disease).
آزمون دستگاه گوارش را در کجا انجام میدهم؟
آزمونهای گوارشی با فلوروسکوپی ممکن است در مطب پزشک، در یک مرکز خصوصی تصویربرداری با اشعهٔ ایکس یا در بیمارستان انجام شوند.
چه کسانی آزمونهای دستگاه گوارش را انجام میدهند؟
تمام آزمونهای دستگاه گوارش توسط تکنولوژیستهای ثبتشده و دارای مجوز و رادیولوژیستهای دارای بورد انجام و تفسیر میشوند.
جزئیات آزمون
فلوروسکوپی چگونه کار میکند؟
مانند یک دستگاه استاندارد اشعهٔ ایکس، فلوروسکوپ (fluoroscope) دستگاه تصویربرداریای است که از درون بدن شما تصویر میگیرد. اما بهجای گرفتن تکعکسهای جداگانه، در فلوروسکوپی یک پرتو پیوستهٔ اشعهٔ ایکس از بدن شما عبور داده میشود که تصاویر پیوستهای را بهصورت زنده (real-time) روی یک صفحه نمایش میدهد. بنابراین، ارائهدهندگان خدمات سلامت بهجای ظاهر کردن عکسها، میتوانند ویدیویی از کارکرد اندامهای شما را مشاهده کنند. این کار به آنها کمک میکند مشکلات عملکردی اندامها را تشخیص دهند و هرگونه انسداد در مجاری گوارشی (GI tract) را مشخص کنند. فلوروسکوپی همچنین هر گونه غیرطبیعی بودن در اندازه، شکل یا وضعیت قرارگیری اندامها را نشان میدهد.
بیشتر آزمونهای فلوروسکوپی به یک مادهٔ حاجب (contrast agent) به نام باریم (barium) نیاز دارند تا روی سطح اندامهای داخلی را بپوشاند و کمک کند در تصاویر واضحتر دیده شوند. ممکن است از شما خواسته شود محلول باریم بنوشید، یا اینکه این محلول از طریق تنقیه (enema) به راسترودهتان وارد شود. اینکه کدام روش بهکار رود، بستگی به این دارد که ارائهدهندهٔ خدمات سلامت میخواهد اندامهای فوقانی دستگاه گوارش شما را ببیند یا اندامهای تحتانی را. در «آزمون گوارشی فوقانی (upper GI test)» مری، معده و بخش ابتدایی رودهٔ باریک شما (دوازدهه؛ duodenum) بررسی میشوند. در «آزمون گوارشی تحتانی (lower GI test)» بخش انتهایی رودهٔ باریک (ایلئوم؛ ileum) و رودهٔ بزرگ شما ــ شامل کولون (colon) و راستروده (rectum) ــ بررسی میشوند.
چگونه باید برای آزمون دستگاه گوارش آماده شوم؟
آمادهسازی درست برای آزمون دستگاه گوارش بسیار مهم است. ارائهدهندهٔ خدمات سلامت، بسته به نوع آزمونی که قرار است انجام دهید، دستورالعملهای مشخصی را برای چند روز قبل از آزمون در اختیارتان میگذارد. ممکن است از شما خواسته شود رژیم غذایی خاصی را رعایت کنید، ناشتا باشید یا از ملینها برای تخلیهٔ رودهها استفاده کنید. همچنین ممکن است از شما بخواهند برای یکی دو روز از مصرف سیگار و برخی داروها خودداری کنید.
در روز انجام آزمون، از شما خواسته میشود اشیای قیمتی مانند جواهرات و کارتهای بانکی را در خانه بگذارید و لباس بیمارستانی بپوشید. لطفاً اگر باردار یا در دوران شیردهی هستید، اگر از پمپ انسولین (insulin pump) استفاده میکنید، اگر هرگونه حساسیت شناختهشده نسبت به مواد موجود در مادهٔ حاجب دارید، یا اگر در قرار گرفتن در وضعیتهای مختلف روی تخت مشکل دارید، از قبل این موارد را به تکنولوژیست بگویید.
در طول آزمون دستگاه گوارش چه اتفاقی میافتد؟
برای آزمون گوارشی فوقانی: ابتدا در حالت ایستاده روی تخت اشعهٔ ایکس که قابلیت خمشدن و تغییر زاویه دارد قرار میگیرید. تکنولوژیست اشعهٔ ایکس شما را با بندهایی به تخت محکم میکند تا در صورت نیاز به خمکردن تخت به سمت عقب در طول آزمون، ایمنیتان حفظ شود. در صورت لزوم، ممکن است مقدار کمی داروی آرامبخش خفیف به شما داده شود.
در طول آزمون، محلول حاجبی مینوشید که حاوی باریم (barium) است تا اندامهای فوقانی و نحوهٔ پردازش محلول توسط آنها برجستهتر شود. باریم مادهای سفید و گچیشکل است که برای نمایش بهتر در تصاویر سیاهوسفید عالی است، اما طعم خوشایندی ندارد. محلول برای شما شیرین و طعمدار میشود، اما با اینحال همچنان طعمی گچی خواهد داشت.
بنا به درخواست ارائهدهندهٔ خدمات سلامت، در طول آزمون از مخلوطهای غلیظتر و رقیقتر این محلول جرعهجرعه مینوشید ــ معمولاً در مجموع حدود ۱۲ اونس. بهجز نیاز به نوشیدن محلول باریم، در طول آزمون معمولاً ناراحتی بسیار کم یا اصلاً ناراحتی وجود ندارد.
برای آزمون گوارشی تحتانی: ابتدا در حالیکه به پهلو دراز کشیدهاید، روی تخت اشعهٔ ایکس با قابلیت تغییر زاویه که بهصورت افقی تنظیم شده است قرار میگیرید. تکنولوژیست اشعهٔ ایکس شما را با بندهایی محکم میکند و سپس تنقیهای حاوی محلول حاجب باریم را به شما میدهد. این محلول حاجب، بخش تحتانی دستگاه گوارش شما را پر میکند و رودهٔ باریکِ انتهایی و رودهٔ بزرگ را برجسته میکند.
در طول آزمون، تخت در زوایای مختلف خم میشود تا محلول باریم در بدن شما پخش شود و نماهای متفاوتی از اندامها در اختیار فلوروسکوپ قرار دهد. در برخی موارد، تکنولوژیست ممکن است برای ایجاد کنتراست بیشتر در تصاویر اشعهٔ ایکس، مقداری هوا به راسترودهٔ شما وارد کند.
آزمون گوارشی تحتانی ممکن است مقداری ناراحتی ایجاد کند، از جمله احساس گاز، دلپیچه و احساس شدید نیاز به دفع مدفوع. پس از گرفتن چند تصویر اولیه با اشعهٔ ایکس، به شما کمک میشود به دستشویی بروید یا از لگن زیربیماری (bedpan) استفاده کنید و از شما خواسته میشود تا حد امکان مدفوع کنید تا بیشترین مقدار باریم دفع شود. سپس دوباره به اتاق اشعهٔ ایکس برمیگردید تا تصاویر بیشتری گرفته شود؛ اینبار تصاویر از باریمی گرفته میشود که روی دیوارهٔ رودهٔ شما باقی مانده است.
پس از آزمون دستگاه گوارش چه انتظاری میتوانم داشته باشم؟
- بهطور کلی، میتوانید بلافاصله فعالیتها و رژیم غذایی معمول خود را از سر بگیرید.
- از شما خواسته میشود مایعات فراوان بنوشید تا به دفع باریم از بدن کمک شود.
- ممکن است تا چند روز مدفوع سفیدرنگ داشته باشید، زیرا باریم سفید و گچی از بدن شما عبور میکند.
- گاهی باریم میتواند باعث اسهال یا یبوست موقتی شود، اما این حالت معمولاً ظرف حدود یک روز خودبهخود برطرف میشود.
آیا آزمونهای دستگاه گوارش ایمن هستند؟
- آزمونهای فلوروسکوپیک غیرتهاجمی هستند و تقریباً بدون خطر بهشمار میآیند. فواید آنها تقریباً همیشه از خطرات اندک احتمالی بیشتر است.
- اگر قبلاً در معرض مواد موجود در محلول حاجب نبوده باشید، احتمال واکنش آلرژیک به هر یک از این مواد کم است.
- میزان پرتوگیری در فلوروسکوپی از اشعهٔ ایکسهای ثابت استاندارد بیشتر است، اما همچنان بیخطر تلقی میشود. خطر اصلی زمانی ایجاد میشود که در مدت کوتاهی بارها در معرض پرتو قرار بگیرید؛ بنابراین چندین تصویر اشعهٔ ایکس را پشت سر هم انجام ندهید. و همانطور که همیشه توصیه میشود، اگر باردار هستید تا حد ممکن از این نوع پرتوگیری پرهیز کنید.
- خطر عفونت در هر دو آزمون گوارشی فوقانی و تحتانی بسیار کم است.
- خطر اضافی مرتبط با آزمون گوارشی تحتانی ــ با وجود اینکه بسیار کم است ــ احتمال ایجاد پارگی در دیوارهٔ روده است. اگر چنین اتفاقی بیفتد، ممکن است نیاز به جراحی باشد.
نتایج و پیگیری
نتایج آزمون دستگاه گوارش را چه زمانی دریافت میکنم؟
نتایج آزمون دستگاه گوارش شما باید در مدت ۲۴ ساعت بعد از انجام آزمون ، در اختیار پزشکتان قرار گیرد. ارائهدهندهٔ خدمات سلامت نتایج آزمون را با شما مرور و دربارهٔ آنها با شما گفتوگو خواهد کرد.
References/منابع
Radiologyinfo.org. X-ray (Radiography) – Lower GI Tract. Accessed 11/10/2014.
Radiologyinfo.org. X-ray (Radiography) – Upper GI Tract. Accessed 11/10/2014.
MedlinePlus: Public health information platform provided by the National Library of Medicine (NLM) and is part of the National Institutes of Health (NIH).
این مطلب با سردبیری دکتر اکبر نیکپژوه، متخصص پزشکی پیشگیری و اجتماعی، استاد دانشگاه علوم پزشکی برای استفاده در وبسایت بیمارستان تهیه شده است.
لطفاً به یاد داشته باشید که پزشکی و سلامت همواره دانشی رو به کمال است. ضمن استفاده از مطالب علمی این بسته آموزشی، توصیههای سلامتی و درمانی ویژه خودتان را از پزشکان معالجتان دریافت کنید.
سلب مسئولیت: مطالب ارائهشده صرفاً جهت اطلاعرسانی و افزایش آگاهی عمومی تهیه شده و جایگزین توصیهها و دستورات پزشکی فردی نبوده و لازم است در هر مورد از دستورات پزشک معالج پیروی کرد و با پزشک معالج مشورت نمود.
تندرستی و سلامتی کامل شما آرزوی ماست.
