پوستر آموزشی اینفوگرافیک آموزش همگانی
پادکست آموزش همگانی
فیلم آموزش همگانی
کتابچه دیجیتال آموزش همگانی
خلاصه این بسته آموزشی
راهنمای جامع شناخت و درمان تامپوناد قلبی
این بسته آموزشی یک راهنمای جامع درباره تامپوناد قلبی است که این وضعیت را به عنوان یک فوریت پزشکی ناشی از فشار شدید مایعات بر قلب معرفی میکند. در این نوشتار، علل بروز این عارضه از جمله ضربات فیزیکی و بیماریهای مزمن در کنار نشانههای هشداردهنده مانند تنگی نفس و افت فشار خون بررسی شدهاند. همچنین بر اهمیت تشخیص سریع از طریق معاینات بالینی و ابزارهای تصویربرداری برای جلوگیری از خطرات مرگبار تاکید شده است. بخش پایانی نیز به روشهای درمانی اضطراری مانند تخلیه مایع با سوزن یا جراحی و مراقبتهای حیاتی پس از آن اختصاص دارد. این منبع در مجموع تلاش میکند تا آگاهی عمومی نسبت به پیشگیری و مدیریت این شرایط بحرانی را افزایش دهد.
تامپوناد قلبی
تامپوناد قلبی حالتی را توصیف میکند که در آن، مقدار مایعِ اطراف قلب آنقدر زیاد میشود که قلب دیگر نمیتواند خونِ کافی پمپ کند. فشارِ این مایع باعث میشود قلب نتواند کارش را درست انجام دهد. این یک اورژانس پزشکی است. یک ارائهدهندهٔ خدمات سلامت باید مایعِ اضافی را با سوزن یا با جراحی خارج کند. برای اینکه نتیجهٔ خوبی بگیرید، به درمانِ سریع نیاز دارید.
تامپوناد قلبی چیست؟
تامپوناد قلبی زمانی رخ میدهد که کیسهٔ حاوی مایعِ اطراف قلب شما با مقدار زیادی خون یا مایعِ دیگر پر میشود و به قلب فشار وارد میکند. این فشار باعث میشود حفرههای قلب (اتاقکها) نتوانند بهدرستی پر شوند.
وقتی قلب شما نتواند بهدرستی از خون پُر شود، نمیتواند به همان اندازه خون پمپ کند و فشار خون شما پایین میآید. قلب ممکن است برای اینکه خون بیشتری پمپ کند، سریعتر بتپد (بیش از ۱۰۰ ضربه در دقیقه).
سرطان، عفونتها، تروما و بعضی بیماریها میتوانند باعث تامپوناد قلبی شوند. بدون درمان، این وضعیت تهدیدکنندهٔ زندگی است.
در تامپوناد قلبی چه اتفاقی میافتد؟
در داخل قفسهٔ سینه، کیسهای به نام «پریکارد» (Pericardium) قلب شما را احاطه کرده است. پریکارد دو لایه دارد و «مایع پریکاردی» (Pericardial fluid) در آن وجود دارد که به ثابتماندن قلب در جای خود کمک میکند.
تامپوناد قلبی — یا «تامپوناد پریکاردی» (Pericardial tamponade) — زمانی رخ میدهد که پریکارد از مایع (معمولاً مایع پریکاردی یا خون) پُر شود. چون این مایع جایی برای رفتن ندارد، فضای اطراف قلب تنگ میشود و قلب دیگر به اندازهٔ کافی باز نمیشود تا بتواند بهطور مؤثر پُر شود.
رابطهٔ تامپوناد قلبی با افیوژن پریکاردی
«افیوژن پریکاردی» (Pericardial effusion) اصطلاح پزشکیِ پُرشدن پریکارد از مایع است. افیوژنها میتوانند شامل خون، ترشحات و محصولاتِ دیگرِ مرتبط با اجزای خون باشند. افیوژن پریکاردی همیشه باعث تامپوناد قلبی نمیشود، بهویژه وقتی مایع بهتدریج و در طول زمان جمع شود. در این حالت، پریکارد فرصت دارد کش بیاید و جا برای مایع بیشتر ایجاد کند و ممکن است این روند علامتی ایجاد نکند. تامپوناد قلبی زمانی است که فشارِ مایعِ اطراف، اجازه نمیدهد قلب بهدرستی بتپد.
تامپوناد قلبی چقدر شایع است؟
این وضعیت میتواند برای افراد در هر سنی رخ دهد. حدود ۲ نفر از هر ۱۰٬۰۰۰ نفر بهدنبال بیماریهای دیگر دچار تامپوناد قلبی میشوند.
علائم و علل
علائم چیست؟
وقتی این وضعیت بهسرعت رخ دهد، علائم تامپوناد قلبی ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- درد تیز در قفسهٔ سینه. این درد ممکن است به بخشهای نزدیک بدن مثل بازو، پشت، گردن یا شانه هم تیر بکشد یا گسترش پیدا کند. همچنین ممکن است وقتی نفسِ عمیق میکشید، صاف دراز میکشید یا سرفه میکنید بدتر شود.
- مشکل در نفسکشیدن یا تند نفسکشیدن.
- غشکردن، سرگیجه یا سبکیِ سر.
- تغییر رنگ پوست، بهخصوص رنگپریدگی یا خاکستریشدن یا متمایلشدن رنگ پوست به آبی.
- تپش قلب (وقتی بهطور آزاردهندهای از ضربان قلب خود آگاه میشوید).
- نبض تند.
- تغییر وضعیت ذهنی. فردِ مبتلا به تامپوناد قلبی مثل حالت معمول خود رفتار نمیکند و ممکن است گیج یا بیقرار به نظر برسد.
وقتی این وضعیت آهستهتر رخ دهد، ممکن است این علائم تامپوناد قلبی را هم داشته باشید:
- تنگی نفس.
- ورم در شکم یا پاها.
- خستگی یا بیحالی.
- ناراحتیِ قفسهٔ سینه که معمولاً وقتی به جلو خم میشوید یا مینشینید بهتر میشود.
چه چیزهایی باعث تامپوناد قلبی میشوند؟
علل تامپوناد قلبی شامل موارد زیر است:
- ضربهٔ غیرنافذ، مثل افتادن یا تصادف با خودرو.
- ضربهٔ نافذ، مثل زخمِ چاقو.
- دیسِکشن آئورت (پارگی لایههای دیوارهٔ آئورت).
- سرطان پیشرفته.
- حملهٔ قلبی.
- سل.
- التهاب یا عفونتِ پریکارد.
- بیماریهای مزمنِ ایمنی مثل لوپوس، آرتریت روماتوئید و اسکلرودرمی.
- سرطان قلب.
- نارسایی قلب یا کلیه.
- کمکاری تیروئید.
در بعضی موارد، تامپوناد قلبی میتواند بعد از یک اقدام پزشکی هم رخ دهد. بعضی از این موارد عبارتاند از:
- جراحی روی قلب یا در نزدیکیِ پریکارد.
- اقدامهای مبتنی بر کاتتر که قلب یا رگهای خونیِ اطراف آن را درگیر میکنند.
- گذاشتنِ وسیلهای مثل ضربانساز.
- پرتودرمانی در نزدیکیِ قلب یا پریکارد.
چه کسانی در معرض خطر تامپوناد قلبی هستند؟
اگر این موارد را داشته باشید، احتمال تجمع مایع در پریکارد بیشتر است:
- نارسایی قلبیِ احتقانی.
- جراحی قلب یا اقدامهای مبتنی بر کاتتر.
- اچآیوی (HIV).
- بیماری کلیوی مرحلهٔ نهایی.
- بیماریهای خودایمنی.
- سرطان.
- سل.
عوارض تامپوناد قلبی چیست؟
عوارض تامپوناد قلبی میتواند شامل موارد زیر باشد:
- شوک کاردیوژنیک.
- نارسایی قلبی.
- مرگ.
تامپوناد قلبی خطرناک است چون در نهایت مقدار خونی را که قلب میتواند پمپ کند (برونده قلبی) محدود میکند. این موضوع باعث میشود خون و اکسیژنِ کافی به بدن نرسد. در نهایت، ممکن است باعث شود قلب کاملاً از تپش بایستد؛ یک وضعیت بالقوه کشنده به نام «ایست قلبی» (Cardiac arrest).
تشخیص و آزمایشها
تامپوناد قلبی چگونه تشخیص داده میشود؟
چندین آزمایش و روش مختلف میتوانند به تشخیص تامپوناد قلبی کمک کنند. ارائهدهندگان خدمات سلامت معمولاً ابتدا با معاینهٔ فیزیکی شروع میکنند. این معاینه شامل موارد زیر است:
- گرفتن نبض.
- اندازهگیری فشار خون.
- بررسی تنفس.
- گوشدادن به صدای قلب و صداهای تنفسی.
- بررسی علامتی به نام «نبض متناقض» (Pulsus paradoxus)، که در آن فشار خون شما هر بار که نفس میکشید بهطور غیرعادی افت میکند.
نشانههای شاخصِ تامپوناد قلبی مجموعهای هستند که به «تریاد بِک» (Beck’s triad) معروفاند:
- فشار خون پایین (افت فشار خون).
- برجستهشدن وریدهای گردن.
- صدای قلب که هنگام شنیدن با گوشی پزشکی دور یا خفه به نظر میرسد.
با این حال، فقط ۱۰٪ تا ۴۰٪ از افرادِ مبتلا به تامپوناد قلبی تریاد بِک را دارند.
برای تشخیص تامپوناد قلبی چه آزمایشهایی انجام میشود؟
آزمایشها برای تشخیص تامپوناد قلبی شامل موارد زیر است:
- اکوکاردیوگرام (اکو).
- عکسبرداری با اشعهٔ ایکس از قفسهٔ سینه.
- سیتیاسکن.
- الکتروکاردیوگرام (نوار قلب).
- کاتتریزاسیون قلب.
مدیریت و درمان
تامپوناد قلبی چگونه درمان میشود؟
درمان تامپوناد قلبی نیاز دارد که مایعِ اطراف قلب با روشی به نام «پریکاردیوسنتز» (Pericardiocentesis) خارج شود. همچنین ممکن است ارائهدهنده نیاز داشته باشد آسیبهای مرتبط با تجمع مایع را هم ترمیم کند.
برای تامپوناد قلبی از چه درمانی استفاده میشود؟
درمان تامپوناد قلبی میتواند شامل خارجکردن مایع با سوزن (پریکاردیوسنتز) یا انجام جراحی باشد.
جراحی ممکن است گزینهٔ بهتری باشد اگر:
- یک آسیب باعث تامپوناد قلبی شده باشد.
- آسیبی وجود داشته باشد که نیاز به ترمیم دارد.
- سوزن نتواند به مایعِ تجمعیافته برسد.
- لازم باشد پریکارد برداشته شود.
در موارد بسیار شدید، مثل زمانی که قلب بهعلت تامپوناد قلبی میایستد، ارائهدهنده میتواند در کنار تختِ بیمار در بخش اورژانس «توراکوتومی» (Thoracotomy) انجام دهد.
همچنین ارائهدهنده باید علتِ تامپوناد قلبی را درمان کند. بسته به اینکه علت تامپوناد قلبی چه بوده و شما کدام درمان را دریافت کردهاید، ممکن است داروهای ضددرد، آنتیبیوتیکها یا داروهای دیگر دریافت کنید.
عوارض/عوارض جانبیِ درمان
پریکاردیوسنتز و جراحی میتوانند عوارض زیر را داشته باشند:
- خونریزی.
- آسیب به حفرههای قلب یا رگهای خونیِ اطراف.
- رویهمخوابیدن ریه (پنوموتوراکس).
- وجود هوا در پریکارد (پنوموپریکارد).
- حملهٔ قلبی.
- ادم ریه.
- عفونت.
- ضربان نامنظم قلب (آریتمی).
- آسیب به اندامهای نزدیک، از جمله کبد، ریهها یا معده.
- مرگ.
چه مدت بعد از درمان احساس بهتری خواهم داشت؟
وقتی ارائهدهنده مایعِ اضافی را از پریکارد خارج کند، باید بلافاصله احساس بهتری داشته باشید. ممکن است برای یک یا دو روز یک لولهٔ تخلیه داشته باشید تا مایع همچنان خارج شود. اکوکاردیوگرامها میتوانند نشان دهند چه مقدار مایع در پریکارد باقی مانده است. این موضوع به ارائهدهنده کمک میکند تصمیم بگیرد چه زمانی زمانِ برداشتنِ لولهٔ تخلیه است.
چشمانداز / پیشآگهی
اگر تامپوناد قلبی داشته باشم چه انتظاری میتوانم داشته باشم؟
ارائهدهندهٔ خدمات سلامت میتواند به شما راهنمایی کند که در دورانِ بهبودی از تامپوناد قلبی و هر اقدامی که آن را درمان کرده است، چه کارهایی را باید انجام دهید و از چه کارهایی باید پرهیز کنید. اگر جراحی انجام داده باشید، احتمالاً ارائهدهنده به شما میگوید در طول فرایند ترمیم، از فعالیت بدنی پرهیز کنید.
اگر یک بیماری باعث تامپوناد قلبی شده باشد، شیوهٔ مدیریت آن بسته به وضعیت شما تغییر میکند. ارائهدهنده میتواند به شما راهنمایی کند بعد از بازگشت به خانه چه کارهایی میتوانید و باید انجام دهید.
چشمانداز تامپوناد قلبی
اگر برای تامپوناد قلبی درمانِ سریع دریافت کنید، احتمالاً چشمانداز خوبی خواهید داشت. با تأخیر در درمان، پیشآگهی بدتر میشود.
پیشگیری
آیا میتوان از تامپوناد قلبی پیشگیری کرد؟
از آنجا که هم بیماریها و هم آسیبها میتوانند باعث آن شوند، پیشبینی و پیشگیری از تامپوناد قلبی بسیار دشوار است. با این حال، ممکن است با تشخیص زودهنگام و درمان افیوژن پریکاردی، بهویژه بعد از آسیب یا در شرایطی که میدانید آن را دارید، بتوان از آن جلوگیری کرد.
زندگی با این بیماری
چطور از خودم مراقبت کنم؟
وقتی بعد از درمان تامپوناد قلبی از بیمارستان به خانه میروید، داروهایی را که ارائهدهنده برایتان تجویز کرده است ادامه دهید. رفتن به ویزیتهای پیگیری هم مهم است. تامپوناد قلبی میتواند بیش از یک بار رخ دهد. ارائهدهنده میتواند وضعیتِ علتِ زمینهای را تحت نظر داشته باشد.
چه زمانی باید به ارائهدهندهٔ خدمات سلامت مراجعه کنم؟
حدود یک یا دو هفته پس از درمان تامپوناد قلبی، باید یک اکوکاردیوگرام دیگر انجام دهید. همچنین در همان زمان به یک ویزیت پیگیری با متخصص قلب هم نیاز دارید.
چه زمانی باید به اورژانس مراجعه کنم؟
تامپوناد قلبی یک اورژانس پزشکی است و به مراقبت فوری نیاز دارد. اگر هر نوع آسیبی به قفسهٔ سینهتان وارد شد، بهخصوص نزدیک قلب، باید فوراً برای دریافت مراقبتِ فوری پزشکی اقدام کنید. این موضوع شامل هر نوع ضربهای میشود، چه پوست را سوراخ کند و چه نکند. همچنین اگر در حال بهبود از تامپوناد قلبی هستید و هرکدام از علائم دوباره برگشتند، باید فوراً برای دریافت مراقبتِ فوری پزشکی اقدام کنید.
همچنین اگر جراحی یا پریکاردیوسنتز داشتهاید و هرگونه علامتِ عفونت نشان میدهید، باید به بیمارستان مراجعه کنید. این علائم شامل موارد زیر است:
- تب یا لرز.
- قرمزی، تورم، درد یا گرمی در اطراف زخم یا محل ورود سوزن.
چه سؤالهایی باید از پزشکم بپرسم؟
سؤالهایی که میتوانید از ارائهدهندهٔ خدمات سلامت بپرسید ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- در آینده هر چند وقت یکبار به اکوکاردیوگرام نیاز خواهم داشت؟
- احتمال اینکه دوباره دچار تامپوناد قلبی شوم چقدر است؟
- چه چیزی باعث تامپوناد قلبیِ من شده است؟
References/منابع
- Barlotta KS, Stack LB, Knoop KJ. Cardiac Tamponade with pericardiocentesis. In: Knoop KJ, Stack LB, Storrow AB, Thurman R. eds. The Atlas of Emergency Medicine. 5th ed. McGraw Hill. Part 7-07.
- Cardiac Tamponade. In: Crawford MH, Aras M, Sanchez JM. eds. Quick Dx & Rx: Cardiology. McGraw Hill;2018.
- Jensen JK, Poulsen SH, Mølgaard H. Cardiac tamponade: a clinical challenge. E-J Cardiol Pract. 2017 Sep 27;15(17). Accessed 4/28/2023.
- Kumar R, Sinha A, Lin MJ, et al. Complications of pericardiocentesis: A clinical synopsis. Int J Crit Illn Inj Sci. 2015;5(3):206-212. Accessed 4/28/2023.
- Miranda WR, Imazio M, Greason KL, et al. PERICARDIAL DISEASES. In: Fuster V, Harrington RA, Narula J, Eapen ZJ. eds. Hurst’s The Heart. 14th ed. Chapter 66. McGraw Hill;2017.
- Radiopaedia.org. Beck Triad. Accessed 4/28/2023.
- Stashko E, Meer JM. Cardiac Tamponade. 2022 Aug 8. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island, FL: StatPearls Publishing; 2022 Jan-. Accessed 4/28/2023.
- MedlinePlus: Public health information platform provided by the National Library of Medicine (NLM) and is part of the National Institutes of Health (NIH).
این مطلب با سردبیری دکتر اکبر نیکپژوه، متخصص پزشکی پیشگیری و اجتماعی، استاد دانشگاه علوم پزشکی برای استفاده در وبسایت بیمارستان تهیه شده است.
لطفاً به یاد داشته باشید که پزشکی و سلامت همواره دانشی رو به کمال است. ضمن استفاده از مطالب علمی این بسته آموزشی، توصیههای سلامتی و درمانی ویژه خودتان را از پزشکان معالجتان دریافت کنید.
سلب مسئولیت: مطالب ارائهشده صرفاً جهت اطلاعرسانی و افزایش آگاهی عمومی تهیه شده و جایگزین توصیهها و دستورات پزشکی فردی نبوده و لازم است در هر مورد از دستورات پزشک معالج پیروی کرد و با پزشک معالج مشورت نمود.
تندرستی و سلامتی کامل شما آرزوی ماست.
