ذاتالریه (Pneumonia) چیست؟
ذاتالریه یک عفونت ریهها است. این بیماری باعث میشود کیسههای هوایی (آلوئولها – Alveoli) در ریهها ملتهب (تحریک و متورم) شوند. این کیسهها ممکن است از مایع یا چرک پر شوند. این اتفاق باعث بروز مجموعهای از علائم خفیف تا شدید میگردد.
ذاتالریه معمولاً توسط باکتریها یا ویروسها ایجاد میشود. همچنین میتواند به دلیل قارچها یا مواد تحریککنندهای که به داخل ریهها استنشاق میکنید رخ دهد.
شدت ذاتالریه به عوامل متعددی بستگی دارد؛ از جمله عامل ایجادکنندهٔ عفونت، سن شما و وضعیت کلی سلامتتان.
علائم ذاتالریه
علائم میتوانند از خفیف تا شدید متغیر باشند. این موضوع به عوامل خطر شما و نوع ذاتالریه بستگی دارد.
علائم شایع معمولاً شبیه سرماخوردگی یا آنفلوآنزا هستند و شامل موارد زیر میشوند:
- سرفه
- تب
- خروج خلط هنگام سرفه
- دشواری در تنفس
- لرز
- درد قفسهٔ سینه
ممکن است دچار تعریق، سردرد و خستگی شدید شوید. برخی افراد حالت تهوع، استفراغ و اسهال را نیز تجربه میکنند.
اگر هر یک از این علائم شدید بودند، با پزشک خانوادهٔ خود تماس بگیرید.
همچنین اگر پس از یک سرماخوردگی یا آنفلوآنزا به طور ناگهانی حالتان بدتر شد، باید به پزشک مراجعه کنید.
علت بروز ذاتالریه
بیشتر موارد ذاتالریه توسط عوامل زیر ایجاد میشوند:
- باکتریها: شایعترین علت ذاتالریه در بزرگسالان هستند.
ممکن است ذاتالریه را بهتنهایی یا پس از یک سرماخوردگی یا آنفلوآنزا ایجاد کنند.
معمولاً فقط یک ناحیه از ریه را درگیر میکنند. - ویروسها: هر ویروسی که دستگاه تنفسی را درگیر کند میتواند باعث ذاتالریه شود.
این شامل ویروس آنفلوآنزا و ویروسهای سرماخوردگی معمولی است.
در کودکان زیر یک سال، ویروس سنسیشیال تنفسی (RSV) شایعترین علت است.
ذاتالریهٔ ویروسی معمولاً خفیفتر است و اغلب در ۱ تا ۳ هفته به خودی خود بهبود مییابد. - قارچها: برخی عفونتهای قارچی میتوانند منجر به ذاتالریه شوند، بهویژه در افرادی که سیستم ایمنی ضعیفی دارند.
همچنین قارچهای خاصی در خاک برخی مناطق آمریکا وجود دارند که میتوانند باعث ذاتالریه شوند. - آسپیراسیون: این نوع زمانی رخ میدهد که ذراتی به ریهها استنشاق شوند، مانند غذا، بزاق، مایعات یا استفراغ.
معمولاً پس از استفراغ و زمانی که فرد توانایی کافی برای سرفه و خارج کردن ذرات ندارد اتفاق میافتد.
این ذرات باعث تحریک، تورم و عفونت شده و در نهایت به ذاتالریه منجر میشوند.
تشخیص ذاتالریه
تشخیص ذاتالریه میتواند دشوار باشد زیرا علائم آن شبیه یک سرماخوردگی یا آنفلوآنزای شدید است.
اگر فکر میکنید ممکن است ذاتالریه داشته باشید، باید به پزشک مراجعه کنید.
پزشک ممکن است بر اساس شرححال پزشکی و معاینهٔ فیزیکی تشخیص دهد.
او به وسیلهٔ گوشی پزشکی به صدای ریهها گوش میدهد.
همچنین ممکن است آزمایشهای تکمیلی درخواست کند، مانند:
- عکسبرداری با اشعهٔ ایکس از قفسهٔ سینه (Chest X-ray): نشان میدهد آیا ذاتالریه وجود دارد و شدت درگیری چقدر است.
- آزمایش خون و خلط: به تشخیص اینکه عامل بیماری باکتری، ویروس یا قارچ است کمک میکند.
پیشگیری از ذاتالریه
برخی عوامل میتوانند خطر ابتلا به ذاتالریه را افزایش دهند:
- سن:
- افراد بالاتر از ۶۵ سال در معرض خطر بیشتری هستند زیرا سیستم ایمنی با افزایش سن ضعیفتر میشود.
- نوزادان ۲ ساله و کوچکتر نیز در معرض خطر هستند زیرا سیستم ایمنی آنها هنوز کامل نشده است.
- محیط زندگی:
تنفس مداوم گرد و غبار، مواد شیمیایی، آلودگی هوا یا دودهای سمی میتواند به ریهها آسیب برساند و آنها را مستعد عفونت کند. - سبک زندگی:
- سیگار کشیدن ریهها را تخریب میکند.
- مصرف زیاد الکل توانایی بدن برای مقابله با عفونت را کاهش میدهد.
- سیستم ایمنی ضعیف:
مانند افرادی که HIV/AIDS دارند، پیوند عضو انجام دادهاند، شیمیدرمانی میشوند یا به مدت طولانی کورتیکواستروئید مصرف کردهاند. - بستری در بیمارستان، بهویژه در بخش مراقبتهای ویژه (ICU):
استفاده از ونتیلاتور (دستگاه تنفس مصنوعی) خطر ذاتالریه را افزایش میدهد چون سرفه کردن دشوار میشود و میکروبها میتوانند در ریهها باقی بمانند. - بهبودی پس از جراحی بزرگ یا آسیب شدید:
- این شرایط ممکن است توانایی سرفه کردن را کاهش دهد.
- استراحت طولانیمدت در تخت باعث جمع شدن مایع و خلط در ریهها میشود و رشد باکتریها را تسهیل میکند.
بیماریهایی که خطر ابتلا را افزایش میدهند:
- بیماری مزمن انسدادی ریه (COPD)
- آسم
- بیماری قلبی
- آمفیزم
- دیابت
- کمخونی داسیشکل
راههای پیشگیری از ذاتالریه:
- واکسن آنفلوآنزا: دریافت سالانه برای کاهش خطر ابتلا به ذاتالریه باکتریایی پس از آنفلوآنزا.
- واکسن پنوموکوک: برای پیشگیری از ذاتالریه ناشی از باکتریهای پنوموکوکی.
- رعایت بهداشت: شستوشوی مکرر دستها با صابون و آب یا ضدعفونیکنندهٔ الکلی.
- ترک سیگار: سیگار باعث آسیب به ریهها و کاهش توانایی دفاعی بدن میشود.
- سبک زندگی سالم: تغذیهٔ متعادل، ورزش منظم و خواب کافی برای تقویت سیستم ایمنی.
- پرهیز از تماس با افراد بیمار: برای کاهش خطر ابتلا به عفونت.
واکسنهای موجود برای ذاتالریه
واکسن برای تمام انواع ذاتالریه وجود ندارد، اما دو واکسن پنوموکوکی در دسترس هستند که به پیشگیری کمک میکنند:
- واکسن اول برای تمام کودکان زیر ۵ سال توصیه میشود.
- واکسن دوم برای افراد ۲ ساله و بالاتر که در معرض خطر هستند توصیه میگردد.
واکسن بهویژه برای این گروهها مهم است:
- افراد ۶۵ ساله و بالاتر
- مبتلایان به بیماریهای مزمن مانند آسم، بیماری ریه، دیابت، بیماری قلبی، کمخونی داسیشکل یا سیروز کبدی
- افراد سیگاری
- افراد با سیستم ایمنی ضعیف به دلیل HIV/AIDS، نارسایی کلیوی، طحال آسیبدیده یا برداشتهشده، پیوند عضو یا شیمیدرمانی
- افرادی که ایمپلنت حلزونی گوش دارند
واکسنها همهٔ موارد ذاتالریه را پیشگیری نمیکنند،
اما میتوانند خطر بروز عوارض شدید و تهدیدکنندهٔ زندگی را بهطور چشمگیری کاهش دهند.
درمان ذاتالریه
درمان به عوامل مختلفی بستگی دارد، از جمله:
- عامل ایجادکنندهٔ عفونت
- شدت علائم
- سلامت کلی بیمار
- سن بیمار
۱. ذاتالریه باکتریایی
پزشک معمولاً آنتیبیوتیک تجویز میکند.
علائم در عرض چند روز بهبود مییابند، اما سرفه ممکن است چند هفته ادامه یابد.
آنتیبیوتیک را دقیقاً مطابق دستور پزشک مصرف کنید.
قطع زودهنگام دارو میتواند باعث بازگشت عفونت و مقاومت باکتریها به آنتیبیوتیکها شود.
۲. ذاتالریه ویروزی
آنتیبیوتیکها در درمان عفونتهای ویروسی مؤثر نیستند.
پزشک معمولاً درمانهای کنترل علائم را توصیه میکند، مانند:
- داروهای بدون نسخه (OTC) برای کاهش تب، تسکین درد و بهبود سرفه.
- به یاد داشته باشید: کمی سرفه طبیعی است زیرا به پاکسازی ریهها کمک میکند.
قبل از مصرف شربت ضدسرفه حتماً با پزشک مشورت کنید.
۳. ذاتالریه قارچی
پزشک ممکن است داروی ضدقارچ تجویز کند.
۴. موارد شدید
در صورت شدید بودن علائم، ممکن است نیاز به بستری شدن در بیمارستان باشد.
در این حالت ممکن است:
- اکسیژن درمانی برای بهبود تنفس
- آنتیبیوتیک وریدی (IV)
- مراقبت ویژه برای افراد پرخطر مانند سالمندان، کودکان خردسال و افراد با بیماریهای قلبی یا ریوی
مراقبتهای خانگی برای بهبودی
در کنار داروهای تجویزی پزشک، اقدامات زیر به بهبود کمک میکنند:
- استراحت کافی برای تقویت سیستم ایمنی
- مصرف مایعات فراوان مانند آب، چای گرم و سوپ شفاف
- ترک سیگار و پرهیز از دود سیگار و محیطهای آلوده
- ماندن در خانه تا زمان بهبود کامل و رفع تب و خلط
- استفاده از دستگاه بخور سرد یا حمام گرم برای تسهیل تنفس
زندگی با ذاتالریه
پزشک ممکن است ویزیت پیگیری برای بررسی بهبودی برنامهریزی کند.
در این مراجعه ممکن است عکسبرداری مجدد از قفسهٔ سینه انجام شود.
به خاطر داشته باشید که تصاویر رادیولوژی ممکن است چند ماه طول بکشد تا به حالت طبیعی بازگردند.
حتی اگر علائم شما برطرف شده باشد، به ویزیتهای پیگیری بروید.
عفونت ممکن است هنوز در ریهها وجود داشته باشد.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنم؟
ذاتالریه در صورت عدم درمان میتواند تهدیدکنندهٔ زندگی باشد، بهویژه در افراد پرخطر.
به پزشک مراجعه کنید اگر:
- سرفهٔ مداوم دارید.
- تنگی نفس یا درد قفسهٔ سینه دارید.
- تب دارید.
- پس از یک سرماخوردگی یا آنفلوآنزا بهطور ناگهانی حالتان بدتر میشود.
سؤالاتی که باید از پزشک بپرسید
- آیا با توجه به بیماری زمینهایام، در خطر بالای ذاتالریه هستم؟
- نوع ذاتالریهٔ من چیست؟ باکتریایی، ویروسی یا قارچی؟ بهترین درمان کدام است؟
- آیا بیماری من مسری است؟
- چه عوارضی ممکن است داشته باشد و چگونه متوجه شوم؟
- آیا نیاز به بستری شدن دارم؟
- چه کارهایی میتوانم در خانه انجام دهم تا علائمم را کاهش دهم؟
- اگر درمان مؤثر نبود یا علائمم بدتر شد، چه کنم؟
- آیا نیاز به ویزیت پیگیری دارم؟
- آیا لازم است واکسن خاصی بزنم؟
Resources/منابع
National Heart, Lung, and Blood Institute: Pneumonia
National Institutes of Health, MedlinePlus: Pneumonia
این مطلب با سردبیری دکتر اکبر نیکپژوه، متخصص پزشکی پیشگیری و اجتماعی، استاد دانشگاه علوم پزشکی برای استفاده در وبسایت بیمارستان تهیه شده است.
لطفاً به یاد داشته باشید که پزشکی و سلامت همواره دانشی رو به کمال است. ضمن استفاده از مطالب علمی این بسته آموزشی، توصیههای سلامتی و درمانی ویژه خودتان را از پزشکان معالجتان دریافت کنید.
سلب مسئولیت: مطالب ارائهشده صرفاً جهت اطلاعرسانی و افزایش آگاهی عمومی تهیه شده و جایگزین توصیهها و دستورات پزشکی فردی نبوده و لازم است در هر مورد با پزشک معالج مشورت شود.
تندرستی و سلامتی کامل شما آرزوی ماست.
