نفخ (Flatulence/Gas) چیست؟
نفخ (Flatulence) نام دیگری برای گاز است. همهٔ ما آن را تجربه کردهایم. در واقع، طبیعی است که افراد چندین بار در روز گاز دفع کنند.
گاز زمانی ایجاد میشود که هوا در معده یا رودههای شما تجمع پیدا کند. این اتفاق اغلب پس از صرف غذا رخ میدهد. هوای تجمعیافته باید از بدن شما خارج شود. گاهی این هوا از طریق دهان خارج میشود که به آن آروغ (Burp) میگویند. وقتی هوا از بدن از طریق مقعد خارج میشود، به آن گاز میگویند. همچنین، وقتی گاز از مقعد خارج میشود، حاوی سولفور (Sulfur) است. به همین دلیل گاز گاهی بوی بدی دارد.
علائم نفخ (Flatulence/Gas)
شایعترین علامت نفخ، ورم یا بادکردگی (Bloating) است. این حالت باعث احساس ناراحتی و تورم در شکم میشود که به دلیل هوای باقیمانده در رودهها ایجاد میشود. علامت دیگر نفخ، دفع گاز است. پس از دفع گاز، معمولاً احساس ورم و ناراحتی برطرف میشود.
چه چیزی باعث نفخ (Flatulence/Gas) میشود؟
افراد به دلایل مختلفی دچار نفخ میشوند. اما چند علت اصلی وجود دارد:
۱. هوای زیاد
هنگام غذا خوردن، مقدار کمی هوا را میبلعید. این هوا در طول فرآیند هضم به معده و رودهها منتقل میشود. اگر هوا در رودهها باقی بماند، میتواند باعث نفخ شود.
برخی موقعیتها باعث میشوند بیش از حد معمول هوا ببلعید، از جمله:
- مکیدن آبنبات سفت یا جویدن آدامس
- نوشیدن نوشابه یا سایر نوشیدنیهای گازدار
- کشیدن سیگار
- خیلی سریع غذا خوردن
۲. آنچه میخورید
گاهی نفخ به دلیل نوع غذاهایی است که میخورید. گاهی معده و رودهٔ کوچک تمام غذاهای مصرفشده را بهویژه فیبرها، قندها و نشاستهها بهطور کامل تجزیه نمیکنند. این مواد به رودهٔ بزرگ منتقل میشوند. در آنجا، باکتریهای موجود در رودهٔ بزرگ آنها را تجزیه میکنند. این فرآیند باعث تولید گاز میشود.
برخی غذاها بهطور شناختهشده باعث نفخ میشوند، از جمله:
- سیب
- مارچوبه
- لوبیا
- نان
- بروکلی و گلکلم
- غلات صبحانه
- پنیر
- شیر
- محصولات تهیهشده از گندم کامل
۳. شرایط پزشکی
اگر برخی شرایط پزشکی را داشته باشید، احتمال بیشتری دارد که دچار نفخ شوید. این شرایط شامل موارد زیر است:
- بیماری سلیاک (Celiac disease): یک اختلال خودایمنی
- بیماری رفلاکس معده به مری (GERD)
- سندرم رودهٔ تحریکپذیر (IBS)
- عدم تحمل لاکتوز (Lactose intolerance): مشکل در هضم محصولات لبنی
- رشد بیش از حد باکتریها در رودهٔ کوچک
علاوه بر این، برخی آنتیبیوتیکها نیز میتوانند باعث نفخ شوند.
چگونه نفخ تشخیص داده میشود؟
پزشک با شما دربارهٔ علائم، سابقهٔ پزشکی و غذاهایی که اخیراً مصرف کردهاید صحبت خواهد کرد. او احتمالاً یک معاینهٔ فیزیکی از شکم شما انجام میدهد و بررسی میکند که آیا شکمتان دچار ورم است یا نه. همچنین ممکن است با گوشی پزشکی (Stethoscope) به صدای شکم شما گوش دهد.
اگر درد ناشی از گاز به صورت مکرر باشد، پزشک ممکن است از شما بخواهد دفترچهٔ غذایی (Food diary) تهیه کنید.
برای این کار:
- تمام غذاهای مصرفی خود را در دفترچه یادداشت کنید.
- زمانهایی که دچار نفخ میشوید نیز یادداشت کنید.
در مراجعهٔ بعدی، دفترچهٔ غذایی را به پزشک خود نشان دهید. این اطلاعات به شما و پزشکتان کمک میکند تا بفهمید کدام غذاها باعث ایجاد نفخ میشوند.
در برخی موارد، پزشک ممکن است آزمایشهای دیگری برای بررسی شرایط پزشکی زمینهای که باعث نفخ شدهاند، تجویز کند.
آیا میتوان از نفخ پیشگیری یا آن را اجتناب کرد؟
همهٔ افراد گاهی دچار نفخ میشوند. اما اگر بهطور منظم نفخ دارید، میتوانید اقداماتی برای پیشگیری انجام دهید، از جمله:
- اجتناب از مصرف برخی غذاهای شناختهشده که باعث نفخ میشوند.
- آهسته غذا خوردن.
درمان نفخ (Flatulence/Gas)
- وقتی متوجه شدید کدام غذاها باعث نفخ شما میشوند، آنها را به مقدار کم مصرف کنید یا کاملاً حذف کنید.
- آهسته غذا بخورید تا میزان هوای بلعیدهشده کاهش یابد.
- غذا را بهطور کامل بجوید.
- از نی برای نوشیدن استفاده نکنید، چون باعث بلعیدن هوای بیشتر میشود.
- وعدههای کوچک و متعدد در طول روز میل کنید.
- سیگار را ترک کنید.
- ۱۰ تا ۱۵ دقیقه بعد از غذا پیادهروی کنید تا هضم بهتر انجام شود و احتمال نفخ کاهش یابد.
اگر دچار نفخ هستید، ممکن است بخواهید از داروهای بدون نسخه (Over-the-counter medicines) استفاده کنید تا احساس بهتری داشته باشید. برخی داروها باید قبل از غذا مصرف شوند و برخی بعد از غذا. با پزشک خود دربارهٔ بهترین دارو برای شرایطتان مشورت کنید. اگر نفخ شما جدیتر باشد یا به دلیل یک بیماری زمینهای ایجاد شده باشد، پزشک ممکن است داروی نسخهای (Prescription medicine) برای شما تجویز کند.
زندگی با نفخ (Flatulence/Gas)
در حالی که نفخ میتواند ناراحتکننده باشد، معمولاً بهطور خودبهخود برطرف میشود و جای نگرانی جدی ندارد.
اما در صورت مشاهدهٔ موارد زیر، با پزشک خود تماس بگیرید:
- مدفوع خونی یا روغنی
- استفراغ
- تب
- درد در سایر قسمتهای بدن
- تغییر ناگهانی علائم یا کاهش وزن غیرقابل توضیح
پرسشهایی برای پزشک
- چرا دچار نفخ میشوم؟
- چه داروهایی میتوانم برای کاهش نفخم مصرف کنم؟
- در خانه چه کارهایی میتوانم انجام دهم تا در هنگام نفخ احساس بهتری داشته باشم؟
- برای بهبود ورم شکم چه اقدامی باید انجام دهم؟
- آیا لازم است دفترچهٔ غذایی داشته باشم؟
منابع
National Institutes of Health, National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases:
Gas in the Digestive Tract
این مطلب با سردبیری دکتر اکبر نیکپژوه، متخصص پزشکی پیشگیری و اجتماعی، استاد دانشگاه علوم پزشکی برای استفاده در وبسایت بیمارستان تهیه شده است.
لطفاً به یاد داشته باشید که پزشکی و سلامت همواره دانشی رو به کمال است. ضمن استفاده از مطالب علمی این بسته آموزشی، توصیههای سلامتی و درمانی ویژه خودتان را از پزشکان معالجتان دریافت کنید.
سلب مسئولیت: مطالب ارائهشده صرفاً جهت اطلاعرسانی و افزایش آگاهی عمومی تهیه شده و جایگزین توصیهها و دستورات پزشکی فردی نبوده و لازم است در هر مورد با پزشک معالج مشورت شود.
تندرستی و سلامتی کامل شما آرزوی ماست.
