زوال عقل یا دمانس (Dementia)

زوال عقل (Dementia) چیست؟

زوال عقل یک بیماری نیست. این اصطلاح به گروهی از علائمی گفته می‌شود که می‌توانند به دلیل تغییرات در ساختار مغز ایجاد شوند. زوال عقل اغلب در افراد مسن رخ می‌دهد. با این حال، این وضعیت بخشی از روند طبیعی پیری نیست. بیماری آلزایمر (Alzheimer’s disease) شایع‌ترین شکل زوال عقل است.

زوال عقل باعث می‌شود افراد در یادگیری، به‌خاطر سپردن و برقراری ارتباط دچار مشکل شوند. این وضعیت می‌تواند موجب تغییرات خلقی و شخصیتی مانند افسردگی شود. در مراحل اولیه، فراموشی‌های گاه‌به‌گاه و تفکر مه‌آلود ممکن است فرد مبتلا را آزار دهد. در مراحل بعد، بروز رفتارهای اختلال‌زا و مشکلات دیگر می‌تواند برای مراقبان و خانواده بار سنگینی ایجاد کند. با گذشت زمان، این تغییرات توانایی فرد در مراقبت از خود را کاهش می‌دهد.

علائم زوال عقل

علائم زوال عقل ممکن است به‌تدریج یا ناگهانی ظاهر شوند. گاهی ممکن است خود فرد متوجه علائم شود و گاهی اطرافیان زودتر متوجه شوند. در هر صورت، اگر دو یا چند مورد از علائم زیر را دارید، فوراً به پزشک مراجعه کنید:

• از دست دادن حافظه اخیر: فراموشی موقتی و سپس به یاد آوردن طبیعی است. اما افراد مبتلا به زوال عقل معمولاً چیزی را فراموش کرده و هرگز به یاد نمی‌آورند. ممکن است غذایی بپزند اما فراموش کنند آن را سرو کنند یا حتی یادشان برود که غذا پخته‌اند.
• مشکل در انجام کارهای آشنا: افراد مبتلا ممکن است در کارهای ساده مانند لباس پوشیدن مشکل داشته باشند. ممکن است صبح لباس بپوشند و چند ساعت بعد دوباره لباس بپوشند. ممکن است فراموش کنند چگونه بند کفش را ببندند یا این‌که شیر باید در یخچال نگهداری شود.
• مشکلات زبانی: افراد ممکن است کلمات ساده را فراموش کنند یا از کلمات اشتباه استفاده کنند. این موضوع بر ارتباط آن‌ها اثر می‌گذارد و باعث می‌شود دیگران نتوانند نیازشان را درک کنند.
• اشکال در زمان و مکان: ممکن است فرد در خیابان خود گم شود یا فراموش کند چگونه به جایی آمده یا چطور باید به خانه برگردد.
• حواس‌پرتی شدید: همه گاهی حواسشان پرت می‌شود. اما افراد مبتلا ممکن است کارهای ساده را فراموش کنند؛ مثلاً هنگام سرما بدون کت بیرون بروند یا در روز بارانی از چتر استفاده نکنند.
• مشکل در تفکر انتزاعی: همه ممکن است در تنظیم دفترچه حساب مشکل داشته باشند. اما فرد مبتلا ممکن است اعداد را فراموش کند یا نداند با آن‌ها چه کند.
• گم‌کردن اشیاء: ممکن است وسایل را در مکان‌های غیرمعمول قرار دهند؛ مثل گذاشتن اتو در فریزر یا ساعت مچی در یخچال. وقتی وسیله را پیدا نمی‌کنند، ممکن است ناراحت شوند یا دیگران را به دزدی متهم کنند.
• تغییرات شخصیتی: ممکن است شخصیت فرد دچار تغییرات شدید شود؛ مثلاً تحریک‌پذیر، مشکوک، ترسیده یا افسرده گردد.
• تغییرات خلقی: همه دچار نوسان خلق می‌شوند. اما افراد مبتلا می‌توانند در عرض چند دقیقه از آرامش به گریه یا عصبانیت برسند.
• کاهش ابتکار عمل: ممکن است منفعل شوند، نخواهند جایی بروند یا دیگران را ببینند.

علت زوال عقل چیست؟

زوال عقل به دلیل آسیب به سلول‌های مغزی ایجاد می‌شود. بیماری‌های مغزی مانند آلزایمر می‌توانند محرک آن باشند. همچنین تومور مغزی (Brain tumor)، آسیب به سر (Head injury) یا سکته مغزی (Stroke) می‌توانند علت آن باشند.

زوال عقل همان پیری طبیعی نیست. با افزایش سن، یادآوری اطلاعات دشوارتر می‌شود. حافظه کوتاه‌مدت بیشتر از حافظه بلندمدت یا دور تحت‌تأثیر قرار می‌گیرد. برای مثال، ممکن است فراموش کنید صبحانه چه خورده‌اید یا کلیدهایتان را کجا گذاشته‌اید. این‌ها تغییرات طبیعی هستند.

اما مشکلات حافظه زمانی جدی هستند که بر زندگی روزمره اثر بگذارند. مشکلاتی که بخشی از روند طبیعی پیری نیستند شامل موارد زیر می‌شوند:

• فراموش کردن چیزها بیشتر از گذشته
• فراموش کردن انجام کارهایی که بارها انجام داده‌اید
• مشکل در یادگیری چیزهای جدید
• تکرار جملات یا داستان‌ها در یک مکالمه
• مشکل در تصمیم‌گیری یا مدیریت پول
• ناتوانی در پیگیری وقایع روزمره

در صورت داشتن نگرانی، با پزشک خود مشورت کنید. او می‌تواند تشخیص دهد آیا دارو یا شرایطی روی حافظه شما اثر می‌گذارد یا خیر.

زوال عقل چگونه تشخیص داده می‌شود؟

پزشک معاینه فیزیکی انجام داده و علائم شما را بررسی می‌کند. او می‌تواند آزمایش‌هایی برای تعیین علت علائم و تشخیص زوال عقل تجویز کند. هرچه زودتر این کار انجام شود، زودتر می‌توان درباره گزینه‌های درمانی صحبت کرد.

اگر یکی از اعضای خانواده نشانه‌هایی از زوال عقل دارد، سعی کنید او را به پزشک ببرید. حضور شما در جلسه و بیان مشاهدات رفتاری می‌تواند به تشخیص و برنامه درمانی کمک کند.

آیا می‌توان از زوال عقل پیشگیری کرد یا آن را به تأخیر انداخت؟

کار زیادی برای پیشگیری یا اجتناب از زوال عقل نمی‌توان انجام داد. اگر دچار ضربه مغزی یا تومور مغزی هستید، از پزشک درباره تغییرات سبک زندگی سؤال کنید. باید مراقب باشید تا از آسیب‌های بیشتر یا ضربه مغزی (Concussion) جلوگیری کنید. اگر در معرض خطر سکته هستید، با پزشک درباره روش‌های پیشگیری مشورت کنید.

در حال حاضر، آکادمی پزشکان خانواده آمریکا (AAFP) بیان می‌کند که علم موجود به‌طور قطعی نشان نمی‌دهد غربالگری اختلالات شناختی بیشتر سود دارد یا زیان.

درمان زوال عقل

برخی علل زوال عقل قابل درمان هستند. با این حال، سلول‌های مغزی تخریب‌شده دیگر جایگزین نمی‌شوند. درمان می‌تواند روند آسیب بیشتر به سلول‌ها را کند یا متوقف کند. وقتی علت قابل درمان نیست، تمرکز درمان بر کمک به فرد در فعالیت‌های روزمره و کاهش علائم است. برخی داروها می‌توانند سرعت پیشرفت بیماری را کاهش دهند. پزشک خانواده درباره گزینه‌های درمانی با شما صحبت خواهد کرد.

زندگی با زوال عقل

هیچ درمان قطعی برای زوال عقل وجود ندارد. افراد مبتلا باید یاد بگیرند چگونه علائم خود را مدیریت کنند. این بیماری برای فرد مبتلا و خانواده‌اش دشوار است. خانواده باید درباره بیماری آموزش ببینند و به عزیز خود کمک کنند. این حمایت می‌تواند شامل دیدار بیشتر، کمک در کارها، استخدام مراقب پزشکی یا تغییر محل زندگی باشد.

افراد مبتلا ممکن است به دلایل مختلف بی‌قرار یا تحریک‌پذیر شوند؛ مثلاً شرایط پراسترس یا تغییر ناگهانی محیط. کارهای ساده مانند لباس پوشیدن یا به‌یاد نیاوردن چیزی می‌تواند منجر به ناامیدی شود. این حالت می‌تواند باعث شود فرد به خود یا دیگران آسیب برساند. باید محیطی آرام‌تر ایجاد کنید، وظایف را ساده‌تر سازید و موقعیت‌های دشوار را محدود کنید. برای مثال، اگر حمام روزانه مشکل ایجاد می‌کند، می‌توان آن را یک روز در میان انجام داد یا کارهای سخت را در ساعاتی انجام داد که فرد آرام‌تر است. اطمینان و حمایت مکرر، و پرهیز از رویارویی مستقیم با او کمک‌کننده است.

برخی افراد دچار توهم (Hallucination) می‌شوند. این حالت ممکن است ترسناک یا ناراحت‌کننده باشد. بهترین کار پرت کردن حواس فرد با فعالیت خوشایند است. در چنین شرایطی نباید با او بحث یا مقابله کرد، چون می‌تواند تحریک‌پذیری را تشدید کند.

توصیه‌ها برای کمک به خواب

• ساعت‌ها را جایی بگذارید که فرد به‌راحتی ببیند.
• پرده‌ها یا کرکره‌ها را باز بگذارید تا شب و روز را تشخیص دهد.
• مصرف کافئین را محدود کنید.
• به ورزش روزانه کمک کنید.
• تعداد چرت‌های روزانه را کاهش دهید.
• محیط اتاق‌خواب را آرام کنید. خواب در سکوت راحت‌تر است.
• شب‌ها چراغ خواب یا نور ملایم بگذارید. تاریکی مطلق می‌تواند باعث گیجی شود.
• در صورت وجود بیماری دردناک مانند آرتروز، از پزشک درباره داروهای تسکین درد سؤال کنید.

توصیه‌ها برای پیشگیری از پرسه‌زنی

• اجازه دهید در محیطی امن مانند حیاط محصور قدم بزند.
• به او بگویید نباید به تنهایی از خانه خارج شود. می‌توانید علامت توقف بزرگ روی در نصب کنید.
• از سیستم هشداردهنده استفاده کنید که هنگام باز شدن در، صدا دهد یا شما را آگاه کند.
• قفل‌های ویژه روی در نصب کنید (البته اگر فرد تنها در خانه نمی‌ماند).
• دستبند پزشکی با نام، نشانی، بیماری‌ها و شماره تلفن روی دست او قرار دهید.
• به‌طور منظم تلفنی یا حضوری حال او را بررسی کنید.

پرسش‌هایی برای مطرح کردن با پزشک

• آیا زوال عقل جنبه خانوادگی دارد؟ آیا من در معرض خطر هستم؟
• چه داروهایی برای درمان زوال عقل وجود دارد؟ آیا عوارض جانبی دارند؟
• آیا تغییرات سبک زندگی می‌تواند علائم زوال عقل را بهبود دهد؟
• آیا می‌توانید گروه‌های حمایتی برای بیماران و خانواده‌ها معرفی کنید؟

منابع

این مطلب با سردبیری دکتر اکبر نیک‌پژوه، متخصص پزشکی پیشگیری و اجتماعی، استاد دانشگاه علوم پزشکی برای استفاده در وب‌سایت بیمارستان تهیه شده است.

لطفاً به یاد داشته باشید که پزشکی و سلامت همواره دانشی رو به کمال است. ضمن استفاده از مطالب علمی این بسته آموزشی، توصیه‌های سلامتی و درمانی ویژه خودتان را از پزشکان معالجتان دریافت کنید.

سلب مسئولیت: مطالب ارائه‌شده صرفاً جهت اطلاع‌رسانی و افزایش آگاهی عمومی تهیه شده و جایگزین توصیه‌ها و دستورات پزشکی فردی نبوده و لازم است در هر مورد با پزشک معالج مشورت شود.

تندرستی و سلامتی کامل شما آرزوی ماست.