اسکیزوفرنی (Schizophrenia) چیست؟
اسکیزوفرنی (Schizophrenia) یک بیماری جدی روانی است که در طرز تفکر، احساسات و رفتار شما اختلال ایجاد میکند. این بیماری باعث میشود بهسختی بتوانید واضح فکر کنید و تصمیمگیری کنید. همچنین برای شما دشوار میشود که با دیگران ارتباط برقرار کنید و در موقعیتهای اجتماعی رفتار مناسبی داشته باشید.
افراد مبتلا به اسکیزوفرنی ممکن است در تشخیص واقعیت از غیرواقعیت مشکل داشته باشند. برای مثال، ممکن است صداهایی بشنوند که وجود ندارند یا تصور کنند کسی قصد آزارشان را دارد.
اسکیزوفرنی هم در زنان و هم در مردان رخ میدهد. علائم معمولاً بین سنین ۱۶ تا ۳۰ سالگی شروع میشوند. این بیماری یک وضعیت مادامالعمر است و در صورت عدم درمان و مدیریت منظم میتواند زندگی شغلی، تحصیلی و روابط اجتماعی فرد را به شدت تحت تأثیر قرار دهد.
علائم اسکیزوفرنی
علائم اسکیزوفرنی معمولاً بهتدریج و در طول زمان ظاهر میشوند و به چند دسته تقسیم میشوند.
علائم سایکوتیک (Psychotic symptoms)
این علائم معمولاً در اپیزودهای روانپریشی دیده میشوند:
- توهم (Hallucinations): احساس چیزی که وجود ندارد. شایعترین نوع آن شنیدن یا دیدن چیزهایی است که واقعی نیستند. بسیاری از افراد مبتلا به اسکیزوفرنی صداهایی میشنوند. برخی ممکن است بوهای عجیب حس کنند یا احساس کنند چیزی روی پوست آنهاست در حالی که چنین چیزی وجود ندارد.
- هذیان (Delusions): باور به چیزی که حقیقت ندارد. این باورها معمولاً عجیب یا افراطی هستند. برای مثال، ممکن است فرد فکر کند کسی میخواهد به او آسیب برساند یا افکار خاصی را در ذهن او قرار میدهد.
علائم منفی (Negative symptoms)
این علائم نشاندهنده کاهش یا نبود برخی رفتارهای طبیعی و مناسب هستند و گاهی ممکن است با علائم افسردگی اشتباه گرفته شوند:
- محدود بودن دامنه احساسات
- صحبت کردن به صورت یکنواخت و بدون ارتباط عاطفی
- کنارهگیری از خانواده، دوستان و فعالیتهای اجتماعی
- انرژی پایین
- کمبود انگیزه
- از دست دادن لذت یا علاقه به زندگی
- ضعف در رعایت بهداشت فردی و نظافت شخصی
علائم مربوط به بینظمی (Disorganization symptoms)
- افکار یا گفتار گیجکننده و آشفته
- مشکل در سازماندهی افکار
- صحبت کردن با کلمات یا جملاتی که معنیدار نیستند
- حرکات تکراری بدن مانند راه رفتن به جلو و عقب
- کاتاتونیا (Catatonia): وضعیتی که فرد برای مدتی حرکت یا صحبت نمیکند.
علائم شناختی (Cognitive symptoms)
- مشکل در درک اطلاعات و استفاده از آن برای تصمیمگیری
- مشکل در تمرکز یا توجه کردن
- مشکل در استفاده از اطلاعات بلافاصله بعد از یادگیری آن
باور اشتباه درباره خشونت
یک باور غلط وجود دارد که افراد مبتلا به اسکیزوفرنی خشونتطلب هستند. این صحیح نیست.
در حقیقت، اکثر این افراد بیشتر در معرض آسیب از سوی دیگران هستند و ریسک بیشتری برای مورد سوءاستفاده قرار گرفتن دارند.
علتهای اسکیزوفرنی
علت دقیق اسکیزوفرنی مشخص نیست، اما پژوهشها نشان دادهاند که عوامل زیر میتوانند خطر ابتلا را افزایش دهند:
- سابقه خانوادگی روانپریشی (Psychosis)
- قرار گرفتن در معرض ویروسها یا سوءتغذیه قبل از تولد
- مشکلات شیمی مغز، بهویژه در برخی انتقالدهندههای عصبی (Neurotransmitters)
- مصرف مواد روانگردان در دوران نوجوانی یا اوایل بزرگسالی
- عوامل روانی–اجتماعی مانند فقر، محیط زندگی پر استرس یا خطرناک، تنهایی، مشکلات شغلی یا روابط اجتماعی
تشخیص اسکیزوفرنی
اگر شما یا یکی از اعضای خانوادهتان علائم اسکیزوفرنی دارید، به پزشک خانواده مراجعه کنید.
پزشک:
- تاریخچه پزشکی شما را بررسی میکند
- درباره علائمتان سؤال میپرسد
- ممکن است آزمایش خون یا اسکن مغزی تجویز کند تا سایر بیماریهای جسمی با علائم مشابه رد شوند.
سپس ممکن است شما را به یک روانشناس یا روانپزشک ارجاع دهد.
این متخصصان:
- علائم شما را ارزیابی میکنند
- با خانواده شما صحبت میکنند
- رفتار شما را در طول زمان مشاهده میکنند
برای تشخیص اسکیزوفرنی، فرد باید حداقل ۲ علامت را به صورت مداوم و به مدت ۶ ماه داشته باشد.
نکات مهم درباره تشخیص
- تشخیص اسکیزوفرنی دشوار است زیرا میتواند شبیه سایر بیماریهای روانی باشد.
- هیچ تست قطعی برای تشخیص این بیماری وجود ندارد.
- سوءمصرف مواد، مصرف دارو یا برخی بیماریهای جسمی میتوانند علائمی مشابه ایجاد کنند.
- بسیاری از افراد مبتلا قبول نمیکنند که دچار اسکیزوفرنی هستند، بنابراین خانواده و دوستان باید مراقب باشند فرد درمان لازم را دریافت کند.
پیشگیری یا اجتناب از اسکیزوفرنی
اسکیزوفرنی قابل پیشگیری یا اجتناب نیست.
با این حال، میتوان با مصرف داروها طبق دستور پزشک، علائم را کنترل و از عود بیماری جلوگیری کرد.
درمان اسکیزوفرنی
درمانی برای ریشهکن کردن اسکیزوفرنی وجود ندارد، اما درمانها میتوانند به مدیریت علائم کمک کنند و به افراد کمک کنند زندگی روزمره بهتری داشته باشند.
این درمانها به افراد کمک میکنند به اهداف شخصی خود مانند ادامه تحصیل، داشتن شغل و روابط رضایتبخش برسند.
اسکیزوفرنی به درمان مادامالعمر نیاز دارد، حتی زمانی که علائم وجود ندارند.
اهداف درمان عبارتاند از:
- کاهش دفعات عود بیماری
- بهبود کیفیت زندگی فرد
درمانها شامل موارد زیر است:
- داروها (Antipsychotics):
- این داروها تعادل مواد شیمیایی مغز را تغییر میدهند و به کنترل علائم کمک میکنند.
- برخی داروها ممکن است عوارض جانبی ایجاد کنند.
- ممکن است لازم باشد چند دارو امتحان شود تا بهترین دارو پیدا شود.
- درمان حمایتی (Support therapy):
- شامل مشاوره فردی، آموزش مهارتهای اجتماعی، درمان خانوادگی و حمایت شغلی است.
- این درمانها به مدیریت بیماری و بهبود عملکرد اجتماعی کمک میکنند.
- بستری در بیمارستان:
- در مواردی که علائم شدید هستند، ممکن است نیاز باشد فرد در بیمارستان بستری شود تا ایمنی و مراقبت مناسب برای او فراهم گردد.
زندگی با اسکیزوفرنی
اسکیزوفرنی هرگز کاملاً از بین نمیرود، اما قابل مدیریت است.
بسیاری از افراد میتوانند با مصرف منظم دارو، علائم خود را کنترل کنند.
علاوه بر دارو، درمان، مدیریت پرونده، حمایت شغلی و اجتماعی به روند بهبود کمک میکند.
در مراحل ابتدایی بیماری، عود مکرر علائم شایع است.
اما اگر فرد به طور مداوم دارو مصرف کند و حمایت دریافت کند، علائم و عود بیماری در طول زمان کاهش مییابد.
- برخی افراد میتوانند بهطور مستقل زندگی کنند.
- برخی دیگر ممکن است با خانواده یا در خانههای گروهی زندگی کنند تا حمایت بیشتری داشته باشند.
سوالاتی که باید از پزشک بپرسید
- آیا احتمال دارد بیماری دیگری باعث بروز علائم من شده باشد؟
- آیا علائم من بدتر خواهند شد؟
- پس از شروع مصرف دارو، چقدر طول میکشد تا احساس بهبودی کنم؟
- عوارض جانبی شایع این دارو چیست؟
- اگر مصرف دارو را متوقف کنم چه اتفاقی میافتد؟
- چه نوع حمایتهای اجتماعی در جامعه من وجود دارد؟
- اگر دچار عود یا علائم شدید شدم، چه باید بکنم؟
- آیا علائم هشداردهندهای وجود دارد که نشان دهد عود در حال رخ دادن است؟
- آیا برای من کار کردن یا رانندگی کردن ایمن است؟
منابع (Resources)
- National Institutes of Health, MedlinePlus: Schizophrenia
- National Institute of Mental Health: Schizophrenia
این مطلب با سردبیری دکتر اکبر نیکپژوه، متخصص پزشکی پیشگیری و اجتماعی، استاد دانشگاه علوم پزشکی برای استفاده در وبسایت بیمارستان تهیه شده است.
لطفاً به یاد داشته باشید که پزشکی و سلامت همواره دانشی رو به کمال است. ضمن استفاده از مطالب علمی این بسته آموزشی، توصیههای سلامتی و درمانی ویژه خودتان را از پزشکان معالجتان دریافت کنید.
سلب مسئولیت: مطالب ارائهشده صرفاً جهت اطلاعرسانی و افزایش آگاهی عمومی تهیه شده و جایگزین توصیهها و دستورات پزشکی فردی نبوده و لازم است در هر مورد با پزشک معالج مشورت شود.
تندرستی و سلامتی کامل شما آرزوی ماست.
