پوکی استخوان یا استئوپروز (Osteoporosis)
کتابچه شماره 1
برای مطالعه کتابچه دیجیتال ورق بزنید
کتابچه شماره 2
برای مطالعه، کتابچه بالا را ورق بزنید، از بزرگنمایی و حالت تمام صفحه استفاده کنید و …
پادکست
برای گوش کردن به پادکست پوکی استخوان از دکمه پخش زیر استفاده نمایید
پادکست شماره 1
پادکست شماره 2
فیلم آموزشی همگانی
پوکی استخوان (Osteoporosis) چیست؟
پوکی استخوان یک بیماری استخوانی است که باعث از دست رفتن تودهٔ استخوانی میشود. این بیماری بیشتر در بزرگسالان مسن رخ میدهد و در زنان شایعتر از مردان است. عوامل متعددی در این موضوع نقش دارند. زنان از ابتدا تودهٔ استخوانی کمتری نسبت به مردان دارند. همچنین طول عمر آنها معمولاً بیشتر است و جذب کلسیم کمتری دارند. در زنان، سرعت از دست رفتن استخوان پس از یائسگی و با کاهش سطح هورمون استروژن (Estrogen) افزایش مییابد. از آنجا که تخمدانها استروژن تولید میکنند، در صورتی که هر دو تخمدان با جراحی برداشته شوند، کاهش سریعتر تودهٔ استخوان ممکن است رخ دهد.
علائم پوکی استخوان
ممکن است تا زمانی که علائم پوکی استخوان شدید نشود، متوجه ابتلای خود نشوید. نشانهها شامل شکستگیها یا ترکخوردگیهای مکرر استخوان، کمردرد یا پشت خمیده است. ممکن است با گذشت زمان به دلیل پوکی استخوان کوتاهتر شوید. این بیماری میتواند باعث فروریختگی مهرهها (استخوانهای ستون فقرات) شود. این مشکلات معمولاً پس از از دست رفتن مقدار زیادی کلسیم استخوان ایجاد میشوند.
چه عواملی باعث پوکی استخوان میشوند؟
دو مسیر برای بروز پوکی استخوان وجود دارد: یا مقدار زیادی از استخوان از دست میرود، یا بدن قادر به تولید کافی استخوان جدید نیست. برخی افراد هر دو مشکل را دارند. در جوانی، استخوانها متراکم و قوی هستند، اما پوکی استخوان آنها را شکننده و مستعد شکستگی میکند.
از دست دادن مقداری تودهٔ استخوانی با افزایش سن طبیعی است و در اغلب بزرگسالان از اواسط دههٔ ۲۰ زندگی آغاز میشود. عوامل دیگری نیز میتوانند خطر ابتلا به پوکی استخوان را افزایش دهند. برخی از این عوامل غیرقابل کنترلاند، اما در برابر برخی دیگر میتوان اقداماتی انجام داد. برای ارزیابی خطر خود با پزشک خانواده مشورت کنید.
عوامل خطر غیرقابل کنترل:
- جنسیت: پوکی استخوان در زنان شایعتر است.
- سن: هرچه سن بالاتر باشد، احتمال ابتلا بیشتر است.
- نژاد: در سفیدپوستان و آسیاییها شایعتر است.
- ژنتیک: سابقهٔ خانوادگی پوکی استخوان خطر را افزایش میدهد.
- یائسگی: این مرحله از زندگی زنان تغییرات جسمی و هورمونی ایجاد میکند (مانند کاهش استروژن) که میتواند خطر ابتلا را افزایش دهد. یائسگی زودرس (قبل از ۴۵ سالگی) خطر بیشتری دارد.
- اندام کوچک و لاغر: افراد با استخوانبندی کوچک و لاغر بیشتر در معرض خطرند.
- سلامت: برخی بیماریها مانند سرطان یا سکته مغزی میتوانند به پوکی استخوان منجر شوند.
عوامل خطر قابل کنترل:
- کمبود کلسیم و/یا ویتامینها
- سبک زندگی کمتحرک یا بیورزشی
- سیگار کشیدن یا مصرف دخانیات
- مصرف بیش از حد الکل
- اختلالات خوردن مانند بیاشتهایی عصبی (Anorexia Nervosa)
- عدم تعادل هورمونی (مانند کمبود استروژن یا تستوسترون، یا پرکاری تیروئید)
- مصرف طولانیمدت برخی داروها، مانند:
- کورتیکواستروئیدها (Corticosteroids): برای درمان التهاب، درد و بیماریهای مزمن مثل آسم و آرتریت روماتوئید.
- مهارکنندههای پمپ پروتون (Proton Pump Inhibitors – PPIs): برای کاهش اسید معده.
این داروها میتوانند جذب کلسیم را کاهش دهند و خطر پوکی استخوان را افزایش دهند.
تشخیص پوکی استخوان
در صورت داشتن علائم پوکی استخوان یا سابقهٔ خانوادگی آن، با پزشک مشورت کنید. آکادمی پزشکان خانواده آمریکا (AAFP) توصیه میکند که زنان ۶۵ ساله و بالاتر یا افرادی که خطر شکستگی آنها برابر یا بیشتر از این گروه است، غربالگری شوند. غربالگری مردان در حال حاضر توصیه نمیشود.
برای تشخیص، پزشک اسکن سنجش تراکم استخوان (Bone Density Scan) انجام میدهد. روش رایج آن جذبسنجی با اشعه ایکس دوگانه (Dual-Energy X-ray Absorptiometry – DEXA) است که معمولاً لگن، ستون فقرات و مچ دست را بررسی میکند. این نواحی بیشترین احتمال ابتلا به پوکی استخوان را دارند.
اسکن DEXA برای زنان زیر ۶۵ سال یا مردان زیر ۷۰ سال فقط در صورت وجود عوامل خطر توصیه میشود.
پیشگیری یا جلوگیری از پوکی استخوان
پوکی استخوان همیشه قابل پیشگیری نیست، اما میتوان با تغییر سبک زندگی خطر را کاهش داد:
- ورزش منظم
- دریافت کافی کلسیم و ویتامین D
کلسیم:
- زنان ≤۵۰ سال و مردان ≤۷۰ سال: روزانه ۱۰۰۰ میلیگرم
- زنان >۵۰ سال و مردان >۷۰ سال: روزانه ۱۲۰۰ میلیگرم
- زنان یائسه ممکن است به ۱۵۰۰ میلیگرم نیاز داشته باشند.
بهترین منبع، غذاست: لبنیات کمچرب یا بدون چربی، لوبیای خشک، سالمون، اسفناج و بروکلی. در صورت دریافت ناکافی، مکمل کلسیم با نظر پزشک تجویز میشود.
ویتامین D:
- اغلب بزرگسالان به حدود ۸۰۰ واحد بینالمللی (IU) در روز نیاز دارند.
- منبع: نور خورشید، غذا و مکملها.
- پزشک میتواند سطح ویتامین D خون را بررسی کند و در صورت کمبود، مکمل تجویز نماید.
ورزش:
- ورزش منظم به ساخت و حفظ استخوانهای قوی کمک میکند.
- بهتر است از جوانی شروع شود، اما هیچوقت دیر نیست.
- ترکیبی از تمرینات قدرتی و وزنبر (Weight-bearing) توصیه میشود.
درمان پوکی استخوان
درمان با تغییر رژیم غذایی و سبک زندگی آغاز میشود:
- دریافت کافی کلسیم و ویتامین D
- فعالیت بدنی منظم (پیادهروی، دویدن، بالا رفتن از پلهها)
- ترک سیگار و محدود کردن الکل
- پیشگیری از زمینخوردن با حذف خطرات محیطی و نصب دستگیره در حمام و سرویس بهداشتی
داروها:
- بیسفسفوناتها (Bisphosphonates): کاهش خطر شکستگی، افزایش تراکم استخوان (قرص یا تزریق وریدی) — مانند آلندرونات، ریزدرونات، ایباندرونات، اسید زولدرونیک
- کلسیتونین (Calcitonin): هورمون کاهشدهندهٔ تجزیهٔ استخوان (تزریقی یا اسپری بینی)
- رالوکسیفن (Raloxifene): افزایش تراکم استخوان در زنان، تقلید برخی اثرات استروژن
- تریپاراتاید (Teriparatide): ساخت استخوان جدید، فرم سنتتیک هورمون پاراتیروئید (تزریق روزانه)
- دنوزوماب (Denosumab): افزایش تراکم استخوان در صورت عدم تحمل درمانهای دیگر (تزریق)
پزشک در مورد عوارض جانبی، نگرانیهای شما، احتمال شکستگی در صورت قطع دارو، و زمان پیگیری (۳ تا ۶ ماه بعد) با شما صحبت خواهد کرد.
زندگی با پوکی استخوان
درمان قطعی کامل برای پوکی استخوان وجود ندارد، اما با همکاری با پزشک، اصلاح رژیم غذایی و سبک زندگی و پیشگیری از افتادن میتوان اثرات آن را کاهش داد.
سؤالاتی که باید از پزشک بپرسید
- آیا نیاز به آزمایش تراکم استخوان دارم؟ چه زمانی و هر چند وقت یکبار؟
- چگونه بفهمم در معرض خطر پوکی استخوان هستم؟
- چه میزان کلسیم و ویتامین D نیاز دارم؟
- چه تغییراتی برای پیشگیری یا مدیریت پوکی استخوان پیشنهاد میکنید؟
- اگر پوکی استخوان دارم، چه ورزشهایی برایم ایمن است؟
- آیا نیاز به مصرف دارو برای پیشگیری از تحلیل استخوان دارم؟ این داروها با داروهای دیگرم تداخل دارند؟
منابع
- National Institutes of Health: Osteoporosis Overview
- National Osteoporosis Foundation: What is Osteoporosis and What Causes It?
این مطلب با سردبیری دکتر اکبر نیکپژوه، متخصص پزشکی پیشگیری و اجتماعی، استاد دانشگاه علوم پزشکی برای استفاده در وبسایت بیمارستان تهیه شده است.
لطفاً به یاد داشته باشید که پزشکی و سلامت همواره دانشی رو به کمال است. ضمن استفاده از مطالب علمی این بسته آموزشی، توصیههای سلامتی و درمانی ویژه خودتان را از پزشکان معالجتان دریافت کنید.
سلب مسئولیت: مطالب ارائهشده صرفاً جهت اطلاعرسانی و افزایش آگاهی عمومی تهیه شده و جایگزین توصیهها و دستورات پزشکی فردی نبوده و لازم است در هر مورد با پزشک معالج مشورت شود.
تندرستی و سلامتی کامل شما آرزوی ماست.
همچنین بخوانید
