فیلم آموزش همگانی
پرکاری تیروئید (Hyperthyroidism) چیست؟
پرکاری تیروئید (Hyperthyroidism) به معنای تیروئید پرکار (Overactive thyroid) است. این بیماری زمانی رخ میدهد که غدهٔ تیروئید شما مقدار زیادی هورمون تیروئید تولید و ترشح کند. غدهٔ تیروئید شکلی شبیه پروانه دارد و در جلوی گردن، زیر غضروف حنجره قرار گرفته است. تیروئید هورمونهایی میسازد که سوختوساز بدن را کنترل میکنند. این هورمونها بر ضربان قلب، عملکرد اندامهای دیگر، ماهیچهها، استخوانها و چرخههای قاعدگی (در زنان) اثر میگذارند.
پرکاری تیروئید میتواند با بیماری گریوز (Graves’ disease) مرتبط باشد. این بیماری خودایمنی است که بر غدهٔ تیروئید اثر میگذارد.
علائم پرکاری تیروئید
پرکاری تیروئید اغلب بهتدریج آغاز میشود. علائم آن ممکن است با استرس یا مشکلات دیگر اشتباه گرفته شوند. علائم شایع عبارتاند از:
- کاهش وزن ناخواسته
- تپش قلب سریع، نامنظم یا کوبنده
- عصبی بودن، اضطراب یا تحریکپذیری
- لرزش (تکان خوردن دستها و انگشتان)
- تغییر در الگوهای قاعدگی، مانند کاهش خونریزی یا کمتر شدن دفعات پریود در زنان
- افزایش حساسیت به گرما
- افزایش تعریق
- تغییرات در حرکات روده
- بزرگ شدن غدهٔ تیروئید (گواتر) که بهصورت تورم در پایین گردن دیده میشود
- خستگی
- ضعف عضلانی
- مشکل در خواب
- افزایش اشتها
علائم در سالمندان ممکن است خفیفتر باشند، مانند افزایش ضربان قلب، خستگی در فعالیتهای روزانه یا کنارهگیری اجتماعی. پزشکان ممکن است پرکاری تیروئید را با افسردگی یا زوال عقل اشتباه بگیرند.
افرادی که بیماری گریوز دارند، ممکن است علائم دیگری نیز داشته باشند. یکی از شایعترین آنها ورم یا بیرونزدگی چشمها است. این حالت میتواند باعث خشکی و قرمزی چشمها شود. سایر علائم چشمی عبارتاند از:
- ریزش اشک
- تاری دید یا دوبینی
- حساسیت به نور
علت ایجاد پرکاری تیروئید
بیش از ۷۰٪ موارد پرکاری تیروئید ناشی از بیماری گریوز است. بهطور طبیعی، سیستم ایمنی بدن در برابر ویروسها، باکتریها و عوامل بیگانه محافظت ایجاد میکند. اما در بیماریهای خودایمنی، سیستم ایمنی به بافتها و اندامهای بدن حمله میکند. در گریوز، سیستم ایمنی غدهٔ تیروئید را تحریک میکند تا بیش از حد هورمون تولید کند. پزشکان معتقدند که گریوز میتواند زمینهٔ خانوادگی داشته باشد. این بیماری بیشتر در زنان جوان شایع است.
دو علت دیگر پرکاری تیروئید عبارتاند از:
- ندولهای پرکار تیروئید (Hyperfunctioning thyroid nodules): یک یا چند ندول (توده) در تیروئید رشد کرده و تولید هورمون را افزایش میدهند.
- تیروئیدیت (Thyroiditis): اختلال در سیستم ایمنی یا یک عفونت ویروسی باعث التهاب تیروئید میشود. این وضعیت موجب نشت هورمون تیروئید به خون میگردد. در طول زمان، تیروئیدیت ممکن است به کمکاری تیروئید منجر شود.
علاوه بر این، مصرف غذاها یا داروهای حاوی مقادیر بالای ید میتواند به پرکاری تیروئید منجر شود. در موارد نادر، یک تومور خوشخیم در غدهٔ هیپوفیز علت آن است.
تشخیص پرکاری تیروئید
اگر علائم تیروئید پرکار دارید، به پزشک مراجعه کنید. پزشک به بررسی علائمی مانند بزرگ شدن تیروئید، نبض سریع، پوست مرطوب، تغییرات چشمی و لرزش خفیف انگشتان یا دست میپردازد. همچنین آزمایش خون برای اندازهگیری میزان هورمون تیروئید انجام میشود که تشخیص را قطعی میکند.
پزشک ممکن است اسکن تیروئید انجام دهد تا علت بیماری مشخص شود. اگر کل تیروئید درگیر باشد، احتمالاً گریوز مطرح است. همچنین بررسی برای ندولهای تیروئید یا التهاب انجام میشود.
آزمایش برداشت ید رادیواکتیو (Radioactive iodine uptake test) نیز ممکن است انجام شود. این تست میزان توانایی تیروئید در جذب ید را میسنجد:
- جذب بالای ید: نشاندهندهٔ گریوز یا ندول پرکار تیروئید است.
- جذب پایین ید: نشاندهندهٔ تیروئیدیت است.
آیا میتوان از پرکاری تیروئید پیشگیری کرد؟
پیشگیری از پرکاری تیروئید ممکن نیست. با این حال، برخی افراد در معرض خطر بیشتری قرار دارند، از جمله کسانی که:
- زن هستند
- سابقهٔ خانوادگی بیماری تیروئید دارند
- کمتر از ۴۰ سال یا بیشتر از ۶۰ سال سن دارند
- دچار بیماریهایی مانند دیابت نوع ۱، کمخونی پرنیشیوز (Pernicious anemia) یا اختلالات ایمنی هستند
- مقدار زیادی ید از طریق غذا یا دارو مصرف میکنند
درمان پرکاری تیروئید
روشهای مختلفی برای درمان پرکاری تیروئید وجود دارد. بهترین روش به سن، وضعیت سلامتی، علت و شدت بیماری شما بستگی دارد. هدف، طبیعی کردن سطح هورمون تیروئید و کاهش علائم است.
گزینههای درمانی عبارتاند از:
- ید رادیواکتیو: مصرف قرص یا مایع حاوی ید رادیواکتیو که وارد خون شده و سلولهای تیروئید پرکار را از بین میبرد. در نتیجه سطح هورمون کاهش یافته و علائم طی ۳ تا ۶ ماه کمتر میشوند. نتیجهٔ نهایی معمولاً کمکاری تیروئید است که با مکملهای تیروئید درمان میشود. این روش بیش از ۶۰ سال بدون مشکل استفاده شده است، اما برای زنان باردار یا شیرده مناسب نیست.
- داروهای ضد تیروئید: این داروها تولید هورمون تیروئید را کاهش میدهند. بهبود علائم طی ۶ تا ۱۲ هفته آغاز میشود و درمان ممکن است یک سال یا بیشتر طول بکشد. این روش برای زنان باردار یا شیرده ایمنتر است.
- جراحی (تیروئیدکتومی): برداشتن بخش اعظم غدهٔ تیروئید. پس از جراحی معمولاً کمکاری تیروئید رخ میدهد که با مصرف مکمل درمان میشود.
- بتابلوکرها (Beta blockers): داروهایی که ضربان قلب را کند کرده و لرزش و اضطراب را کاهش میدهند. این داروها همراه سایر روشهای درمانی مصرف میشوند و پس از طبیعی شدن سطح هورمون میتوان مصرفشان را قطع کرد.
زندگی با پرکاری تیروئید
اگر درمان نشود، پرکاری تیروئید میتواند به مشکلاتی منجر شود، از جمله:
- مشکلات قلبی: ضربان سریع، آریتمی (فیبریلاسیون دهلیزی) یا نارسایی قلبی.
- پوکی استخوان (Osteoporosis): هورمون بیشازحد مانع جذب کلسیم در استخوانها میشود. پزشک ممکن است مکمل کلسیم تجویز کند.
- بحران تیروتوکسیک (Thyrotoxic crisis): بدتر شدن ناگهانی علائم همراه با تب، تپش قلب و هذیان. علائم هذیان شامل کاهش آگاهی، گیجی و بیقراری است. در این حالت باید فوراً به پزشک مراجعه شود.
- ناباروری: پرکاری تیروئید میتواند بارداری را دشوار کند و برای مادر و جنین مضر باشد. بیشتر پزشکان سطح هورمون تیروئید زنان باردار را بررسی میکنند.
افراد مبتلا به گریوز ممکن است دچار تورم و قرمزی پوست ساق پا و پاها شوند. استفاده از کرمهای هیدروکورتیزون میتواند تسکیندهنده باشد. همچنین ممکن است دچار مشکلات چشمی (Graves’ ophthalmopathy) شوند. برای کاهش علائم:
- کمپرس سرد روی چشمها بگذارید.
- عینک آفتابی بزنید.
- از قطرهٔ اشک مصنوعی استفاده کنید.
- سر تخت خود را بالا بیاورید تا جریان خون به سر کاهش یابد.
پرسشهایی که باید از پزشک بپرسید
- علت پرکاری تیروئید من چیست؟
- آیا به بیماری گریوز مبتلا هستم؟
- چه غذاها و داروهایی حاوی ید بالا هستند؟
- بهترین روش درمان چیست؟
- آیا نیاز به مصرف دارو دارم؟ تا چه مدت و با چه عوارضی؟
- آیا به جراحی نیاز دارم؟ مزایا و خطرات آن چیست؟
- چه تغییرات سبک زندگی میتواند علائم را کاهش دهد؟
- آیا در معرض خطر مشکلات مرتبط هستم؟
منابع
American Thyroid Association: Hyperthyroidism
National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases: Hyperthyroidism (Overactive Thyroid)
National Institutes of Health, MedlinePlus: Hyperthyroidism
این مطلب با سردبیری دکتر اکبر نیکپژوه، متخصص پزشکی پیشگیری و اجتماعی، استاد دانشگاه علوم پزشکی برای استفاده در وبسایت بیمارستان تهیه شده است.
لطفاً به یاد داشته باشید که پزشکی و سلامت همواره دانشی رو به کمال است. ضمن استفاده از مطالب علمی این بسته آموزشی، توصیههای سلامتی و درمانی ویژه خودتان را از پزشکان معالجتان دریافت کنید.
سلب مسئولیت: مطالب ارائهشده صرفاً جهت اطلاعرسانی و افزایش آگاهی عمومی تهیه شده و جایگزین توصیهها و دستورات پزشکی فردی نبوده و لازم است در هر مورد با پزشک معالج مشورت شود.
تندرستی و سلامتی کامل شما آرزوی ماست.
