فیلم آموزش همگانی
گاستروپارزی (Gastroparesis) چیست؟
گاستروپارزی یک اختلال درگیرکنندهٔ عضلات معده است. گاهی به آن تخلیهٔ تأخیری معده (Delayed gastric emptying) گفته میشود. بهطور طبیعی، پس از بلعیدن غذا، عضلات معده شروع به فشردهشدن و انقباض میکنند. این حرکات انقباضات (Contractions) نامیده میشوند. انقباضات، غذا را خرد کرده و آن را به رودهٔ کوچک منتقل میکنند تا روند هضم ادامه یابد.
اگر دچار گاستروپارزی باشید، عضلات معده بهدرستی منقبض نمیشوند. این امر میتواند روند خرد کردن غذا و ارسال آن به رودهٔ کوچک را به تأخیر بیندازد یا متوقف کند.
علائم گاستروپارزی
علائم گاستروپارزی میتوانند خفیف یا شدید باشند و شامل موارد زیر هستند:
- سوزش سر دل یا درد معده
- حالت تهوع
- استفراغ، بهویژه استفراغ قطعات غذای هضمنشده
- احساس سیری پس از خوردن چند لقمهٔ کوچک غذا
- نفخ
- کمبود اشتها
- کاهش وزن ناخواسته
- نوسانات قند خون (در افراد مبتلا به دیابت)
این علائم ممکن است با مشکلات و اختلالات متنوعی مرتبط باشند. به همین دلیل، تشخیص گاستروپارزی دشوار است.
چه چیزی باعث گاستروپارزی میشود؟
افرادی که دیابت دارند، بیشترین خطر ابتلا به گاستروپارزی را دارند. دلیل این امر آن است که قند خون بالا به اعصاب آسیب میزند. در این حالت، عصب واگ (Vagus nerve) آسیب میبیند. عصب واگ به عضلات معده دستور میدهد که چه زمانی منقبض شوند. آسیب به این عصب یکی از شایعترین علل گاستروپارزی است.
دیابت همچنین میتواند به رگهای خونی که اکسیژن و مواد مغذی را به عصب واگ منتقل میکنند آسیب برساند.
سایر علل گاستروپارزی شامل موارد زیر است:
- برخی داروها، شامل بعضی داروهای مسکن، داروهای ضدافسردگی و داروهای دیگر.
- جراحی روی مری (لولهای که دهان را به معده متصل میکند)، معده یا بخش بالایی رودهٔ کوچک.
- پرتودرمانی قفسهٔ سینه یا معده برای درمان سرطان.
- اختلالات تغذیه مانند بیاشتهایی عصبی (Anorexia nervosa) و بولیمیا (Bulimia).
- بیماری بازگشت اسید معده به مری (GERD).
- سایر اختلالات، شامل کمکاری تیروئید (Hypothyroidism)، اسکلرودرمی (Scleroderma)، بیماری پارکینسون و برخی اختلالات خودایمنی.
- عفونتهای ویروسی مانند آنفلوآنزا (نادر).
گاستروپارزی چگونه تشخیص داده میشود؟
پزشک شما را معاینه کرده و دربارهٔ سابقهٔ پزشکیتان سؤال خواهد کرد. به پزشک خود دربارهٔ تمام داروهای نسخهای و بدون نسخهای که مصرف میکنید اطلاع دهید.
ممکن است پزشک آزمایش خون برای بررسی کیفیت خون و اندازهگیری سطح مواد شیمیایی درخواست کند. همچنین ممکن است بخواهد آزمایشهای بیشتری برای اطمینان از نبود انسداد یا مشکل پزشکی دیگر انجام دهد. این آزمایشها میتوانند شامل موارد زیر باشند:
اندوسکوپی فوقانی (Upper endoscopy – EGD):
پزشک با استفاده از یک لولهٔ انعطافپذیر که در انتهای آن چراغی وجود دارد، داخل گلو، مری و معده را مشاهده میکند. احتمالاً برای این آزمایش دارویی برای خوابآلودگی دریافت میکنید. همچنین، گلوی شما بیحس میشود تا دردی احساس نکنید.
سونوگرافی تخلیهٔ معده (Gastric emptying ultrasound):
این آزمایش با استفاده از امواج صوتی، اندامهای شکمی مانند کیسهٔ صفرا، کبد و پانکراس را بررسی میکند تا پزشک علائم مشکلات احتمالی را ببیند.
اشعهٔ ایکس با باریم (Barium X-ray):
وقتی معده تقریباً خالی است، مایعی مینوشید که حاوی مقدار کمی و ایمن از مادهٔ شیمیایی باریم است. پزشک میتواند در حین عکسبرداری با اشعهٔ ایکس حرکت باریم را در بدن شما مشاهده کند و تشخیص دهد مشکل در کجا رخ میدهد.
مطالعات تخلیهٔ معده (Gastric emptying studies):
در این روش، غذا یا نوشیدنیای مصرف میکنید که حاوی مقدار کمی و ایمن از مادهٔ رادیواکتیو است. یک اسکنر سیگنالهای این ماده را دریافت میکند و مدتزمان تخلیهٔ معده را ثبت مینماید.
گاهی نمونهٔ بازدم شما نیز بررسی میشود تا سرعت تخلیهٔ معده اندازهگیری شود.
کپسول پایش دستگاه گوارش (Gastrointestinal monitoring capsule):
در این آزمایش، یک کپسول کوچک (یا قرص) میبلعید که هنگام حرکت در دستگاه گوارش، اطلاعاتی جمعآوری میکند. این کپسول دادهها را به یک رایانهٔ کوچک که دور کمر یا گردن میبندید ارسال میکند. پس از چند روز، کپسول از طریق مدفوع دفع شده و پزشک اطلاعات جمعآوریشده را بررسی میکند.
آیا میتوان از گاستروپارزی پیشگیری یا اجتناب کرد؟
تغییر عادات غذایی
تغییر عادات غذایی میتواند به کنترل گاستروپارزی کمک کند. با این حال، باید مطمئن شوید که تغذیه و مایعات کافی دریافت میکنید.
پزشک ممکن است توصیه کند که:
- غذاهای کمچرب و کمفیبر بخورید.
- بهجای دو یا سه وعدهٔ بزرگ، چندین وعدهٔ کوچک و سالم در روز میل کنید.
- غذا را کاملاً بجوید.
- غذاهای نرم و کاملاً پختهشده مصرف کنید.
- از نوشیدنیهای گازدار اجتناب کنید.
- از مصرف الکل پرهیز کنید.
- آب یا مایعات فراوان بنوشید (از جمله آبگوشتهای کمچرب، سوپهای صاف، آبمیوهها و آبسبزیهای طبیعی شیرینشده، نوشیدنیهای ورزشی و محلولهای خوراکی جایگزین الکترولیت).
- پس از غذا فعالیت بدنی ملایم مانند پیادهروی داشته باشید.
- تا ۲ ساعت پس از غذا دراز نکشید.
- روزانه یک مولتیویتامین مصرف کنید.
اگر علائم شما متوسط تا شدید باشند، پزشک ممکن است توصیه کند فقط مایعات بنوشید. همچنین ممکن است غذاهای پختهشدهٔ نرم را به قطعات کوچک خرد کرده یا در مخلوطکن پوره کنید.
کنترل سطح قند خون
اگر مبتلا به گاستروپارزی و دیابت هستید، باید قند خون خود را کنترل کنید، بهویژه هایپرگلیسمی (Hyperglycemia) یا قند خون بالا. قند خون بالا میتواند تخلیهٔ غذا از معده را به تأخیر بیندازد. پزشک با شما همکاری میکند تا سطح قند خونتان پایدار بماند.
پزشک ممکن است توصیه کند که:
- دفعات بیشتری انسولین تزریق کنید. ممکن است نیاز به تغییر نوع انسولین داشته باشید.
- انسولین را پس از غذا مصرف کنید، نه قبل از آن.
- سطح قند خون خود را بعد از غذا بیشتر بررسی کنید و فقط در صورت نیاز انسولین مصرف کنید.
پزشک دستورالعمل دقیق مصرف انسولین را بر اساس نیاز شما و شدت گاستروپارزیتان ارائه خواهد داد.
درمان گاستروپارزی
هیچ درمان قطعی برای گاستروپارزی وجود ندارد. درمان بر شناسایی و کنترل مشکل زمینهای و مدیریت علائم تمرکز دارد.
بهعنوان مثال، ممکن است پزشک از شما بخواهد مصرف داروهایی که بر دستگاه گوارش تأثیر میگذارند را متوقف کنید. هرگز بدون مشورت با پزشک دارویی را قطع نکنید.
همچنین ممکن است پزشک بخواهد اختلالات تغذیه، عفونتها یا سایر مشکلاتی که باعث گاستروپارزی میشوند را درمان کند.
پزشک ممکن است یکی یا چند مورد از درمانهای زیر را توصیه کند:
تغییرات غذایی
چون ممکن است نتوانید بهطور طبیعی غذا بخورید، مهم است که مواد مغذی کافی دریافت کنید:
- چندین وعدهٔ کوچکتر در روز بهجای ۲ یا ۳ وعدهٔ بزرگ.
- مصرف غذاهای نرم، مانند سبزیجات یا پاستای کاملاً پختهشده.
- محدود کردن مصرف چربی (که میتواند روند هضم را کند کند) و فیبر (که هضم آن دشوار است).
- تکمیل رژیم غذایی با نوشیدنیهای تغذیهای مانند Ensure یا Boost.
- پوره کردن غذاهای جامد در مخلوطکن برای سهولت در مصرف.
داروها
داروهای ضدتهوع به نام آنتیامتیکها (Antiemetics) میتوانند به کاهش تهوع و استفراغ کمک کنند.
داروهای دیگر مانند متوکلوپرامید (Metoclopramide) و اریترومایسین (Erythromycin) میتوانند انقباضات عضلات معده را تحریک کنند.
هر یک از این داروها عوارض جانبی بالقوهٔ جدی دارند. شما و پزشکتان باید دربارهٔ مزایا و معایب آنها تصمیمگیری کنید.
لولهٔ تغذیه
اگر گاستروپارزی شما شدید باشد، ممکن است به لولهٔ تغذیه نیاز داشته باشید. این لوله میتواند از طریق پوست به رودهٔ کوچک وارد شود یا از طریق بینی یا دهان به روده منتقل گردد.
لولهٔ تغذیه به ورود مستقیم مواد مغذی به رودهٔ کوچک کمک میکند، جایی که هضم و جذب مواد مغذی انجام میشود.
این روش همچنین برای افرادی که گاستروپارزی باعث نوسانات قند خونشان شده است مفید است.
زندگی با گاستروپارزی
گاستروپارزی میتواند منجر به عوارضی شود، از جمله:
- کاهش وزن، سوءتغذیه و کمآبی بدن: اگر قادر به خوردن غذای کافی نباشید یا غذا را پس از مصرف استفراغ کنید، ممکن است مواد مغذی کافی دریافت نکنید. رعایت توصیههای بالا میتواند به رفع این مشکل کمک کند.
- بیزوار (Bezoar): بیزوار تودهای جامد از غذا است که معده قادر به هضم آن نیست. بیزوار میتواند باعث تهوع و استفراغ شود و در موارد شدید، مانع عبور غذا به رودهٔ کوچک گردد. این وضعیت میتواند تهدیدکنندهٔ زندگی باشد و ممکن است نیاز به جراحی برای برداشتن بیزوار داشته باشد.
- عفونتهای باکتریایی: وقتی غذا مدتزمان طولانی در معده باقی بماند، باکتریها ممکن است بیشازحد رشد کنند و عفونت ایجاد کنند.
- مشکلات کنترل قند خون: در گاستروپارزی، زمانبندی هضم غذا غیرطبیعی است. به همین دلیل، افراد مبتلا به دیابت و گاستروپارزی اغلب در کنترل سطح قند خون خود دچار مشکل میشوند.
سؤالاتی که باید از پزشک بپرسید
- من دیابت دارم. آیا در معرض خطر گاستروپارزی هستم؟
- چگونه میتوانم از گاستروپارزی پیشگیری کنم؟
- چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنم اگر فکر میکنم گاستروپارزی دارم؟
- آیا تغییرات سبک زندگی وجود دارد که بتواند گاستروپارزی را کاهش دهد یا از آن پیشگیری کند؟
- آیا گاستروپارزی کشنده است؟
منابع
- American Family Physician: Gastrointestinal Complications of Diabetes
- National Institutes of Health, MedlinePlus: Gastroparesis
- National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases: Gastroparesis
این مطلب با سردبیری دکتر اکبر نیکپژوه، متخصص پزشکی پیشگیری و اجتماعی، استاد دانشگاه علوم پزشکی برای استفاده در وبسایت بیمارستان تهیه شده است.
لطفاً به یاد داشته باشید که پزشکی و سلامت همواره دانشی رو به کمال است. ضمن استفاده از مطالب علمی این بسته آموزشی، توصیههای سلامتی و درمانی ویژه خودتان را از پزشکان معالجتان دریافت کنید.
سلب مسئولیت: مطالب ارائهشده صرفاً جهت اطلاعرسانی و افزایش آگاهی عمومی تهیه شده و جایگزین توصیهها و دستورات پزشکی فردی نبوده و لازم است در هر مورد با پزشک معالج مشورت شود.
تندرستی و سلامتی کامل شما آرزوی ماست.
