فوندوسکوپی (افتالموسکوپی)
نگاهکردن به درونِ چشمهای یک فرد روشی آزموده و معتبر برای سنجشِ سلامتِ کلیِ اوست. و فوندوسکوپی (Fundoscopy) آزمایشی است که ارائهدهندگانِ خدماتِ پزشکی با پیشینهها و تخصصهای گوناگون میتوانند برای داشتنِ این نما از آن استفاده کنند. این آزمونِ ساده و بدوندرد ابزاری کلیدی در بسیاری از معایناتِ پزشکی — چه روتین و چه غیرروتین — است.
فوندوسکوپی چیست؟
فوندوسکوپی یک معاینهٔ ساده است که در آن یک ارائهدهندهٔ خدماتِ سلامت (Healthcare provider) با استفاده از ابزارهای بزرگنماییِ دارای نورِ متصل، به داخلِ چشمهای شما نگاه میکند. این کار بخشی رایج از بسیاری از معایناتِ پزشکیِ روتین است. همچنین بخشی رایج از فرایندِ تشخیصِ بیماریها، آسیبها و بسیاری وضعیتهای دیگر نیز محسوب میشود.
نامِ این روش از واژهٔ «فوندوس (Fundus)» آمده است؛ اصطلاحِ پزشکیِ دیوارهٔ پشتیِ داخلیِ چشم. فوندوسکوپی همچنین بهطور رایج «افتالموسکوپی (Ophthalmoscopy)» نامیده میشود (تلفظ: “off-thal-MOSS-co-pea”)، زیرا «افتالموسکوپ (Ophthalmoscope)» یکی از ابزارهایی است که بیش از همه برای این کار بهکار میرود.
دو نوع فوندوسکوپی وجود دارد که ارائهدهنده میتواند هرکدام را با دستگاهِ ویژهٔ خودش انجام دهد:
- افتالموسکوپیِ مستقیم (Direct ophthalmoscopy). در این نوع از یک دستگاهِ دستی با یک پنجرهٔ بزرگنمایی و یک نورِ نصبشده استفاده میشود. نور در راستا قرار میگیرد و به هر چیزی که قصدِ دیدنش را از خلالِ پنجرهٔ بزرگنمایی دارید میتابد. ارائهدهنده روبهروی شما مینشیند، این دستگاه را در دست میگیرد و از پنجرهٔ بزرگنمایی به درونِ چشمِ شما نگاه میکند.
- افتالموسکوپیِ غیرمستقیم (Indirect ophthalmoscopy). در این نوع معمولاً از یک فریمِ حلقهایشکل که روی سر گذاشته میشود استفاده میکنند و در جلوی آن میلهٔ دید قرار دارد که ارائهدهنده میتواند با یک یا هر دو چشم از خلالِ آن نگاه کند. ارائهدهنده همچنین از یک «عدسیِ متراکمکننده (Condensing lens)» دستی استفاده میکند که درست در جلوی چشمِ شما نگه میدارد. تغییرِ زاویهٔ این عدسی به ارائهدهنده امکان میدهد نمایی عریضتر و با بزرگنماییِ بیشتر از پشتِ چشمِ شما بهدست آورد. اگر از هر دو چشم استفاده شود، ارائهدهنده میتواند این نما را بهشکل سهبعدی هم ببیند.
گونهای دیگر از افتالموسکوپیِ غیرمستقیم نیز وجود دارد که در آن ارائهدهنده در یک دست افتالموسکوپِ دستی را میگیرد و با همان چشم از آن نگاه میکند و با دستِ دیگر از یک عدسیِ متراکمکننده استفاده میکند. به این گونه «افتالموسکوپیِ غیرمستقیمِ تکچشمی (Monocular indirect ophthalmoscopy)» گفته میشود. بااینحال، این روش مزیتِ دیدِ سهبعدی و درکِ عمق را ندارد.
این آزمون چه زمانی انجام میشود؟
فوندوسکوپی (تلفظ: “fun-DOSS-ko-pea”) بخشی روتین از ویزیتهای پزشکیِ گوناگون است. این کار بهویژه در مراجعه به ارائهدهندگانِ مراقبتهای اولیه (Primary care providers) یا ویزیتِ کودکان نزدِ پزشکانِ کودکان (Pediatricians) رایج است. این کار همچنین میتواند بخشی از مواردِ زیر باشد:
- معایناتِ چشم
- معایناتِ عصبی
- معایناتِ جسمانی
ارائهدهندگان میتوانند این آزمون را یک گام فراتر ببرند و کاری انجام دهند که «افتالموسکوپیِ گسترده (Extended ophthalmoscopy)» نام دارد. انجامِ این کار شاملِ نگاهِ دقیقتر و رسم یا ترسیمِ آن چیزی است که پشتِ چشمِ شما به نظر میرسد. این روش پس از جراحیهای شبکیه یا در برخی انواعِ وضعیتهای شبکیهای رایجتر است.
جزئیاتِ آزمون
فوندوسکوپی چگونه کار میکند؟
«مردمک (Pupil)» چشمِ شما درواقع فقط یک گشودگیِ شبیهِ پنجره است. «عنبیه (Iris)» — حلقهای از بافتِ عضلانی در اطرافِ مردمک که رنگِ چشمِ شما را تعیین میکند — اندازهٔ مردمک را کنترل میکند. ورودِ نور از راهِ مردمک به چشمِ شما یکی از نخستین گامها در چگونگیِ کارکردِ بیناییِ شماست.
ارائهدهندگانِ خدماتِ سلامت میتوانند با استفاده از «افتالموسکوپ (Ophthalmoscope)» از چگونگیِ کارکردِ چشمِ شما بهره ببرند و به درونِ چشمهای شما نگاه کنند. نورِ افتالموسکوپ درونِ چشمِ شما را روشن میکند و عدسیهای بزرگنمایی به ارائهدهنده نمایی دقیقتر میدهد.
هنگامِ استفاده از افتالموسکوپ، ارائهدهنده بهدنبالِ چیزهای مشخصی است که باید در پشتِ چشمِ شما قابلِ مشاهده باشند. چیزهایی که آنها تلاش میکنند ببینند شاملِ مواردِ زیر است:
- مردمکها و چگونگیِ واکنشِ آنها به نور
- رفلکسِ فوندوس (Fundus reflex)؛ بازتابِ نور از دیوارهٔ پشتیِ داخلیِ چشمِ شما
- شبکیهها (Retina)
- ساختارِ عصبِ بینایی (Optic nerve)
پیش از فوندوسکوپی چه انتظاری داشته باشم؟
فوندوسکوپی معمولاً به آمادگیِ خاصی از سویِ شما نیاز ندارد (ارائهدهنده یا متخصصِ چشم میتواند به شما بگوید اگر استثنائی وجود دارد).
در برخی موارد، فوندوسکوپی پس از آن انجام میشود که ارائهدهنده یا متخصصِ چشم، قطرهٔ چشمی برای «گشادکردنِ مردمکها» به شما میدهد. این کار بهویژه وقتی فوندوسکوپی بخشی از یک معاینهٔ چشم باشد رایج است.
هنگامِ فوندوسکوپی چه انتظاری داشته باشم؟
در طولِ فوندوسکوپی، یک ارائهدهندهٔ خدماتِ سلامت یا متخصصِ چشم شما را روبهروی خود مینشاند یا دراز میخواباند. این کار اغلب در اتاقهایی با نورِ کم انجام میشود تا دید به داخلِ چشمها آسانتر شود. از شما میخواهند مستقیم به جلو نگاه کنید یا گاهی چشمهایتان را به جهاتِ مختلف بچرخانید. اگر افتالموسکوپیِ غیرمستقیم انجام دهند، یک عدسیِ دستی را درست جلویِ چشمِ شما نگه میدارند. سپس آن عدسیِ دستی را طوری همراستا میکنند که بتوانند از خلالِ آن و پنجرهٔ دیدِ افتالموسکوپ داخل را ببینند.
«گشادکردنِ مردمک» اغلب بخشی از این آزمون است، بهویژه اگر در خلالِ یک معاینهٔ چشم انجام شود. گشادشدن به ارائهدهنده امکان میدهد نمایی عریضتر از داخلِ چشمهای شما داشته باشد که میتواند دیدنِ مشکلاتِ کوچکتر یا پنهانتر را آسانتر کند. آنها همچنین میتوانند برایتان توضیح دهند که بهدنبالِ چه چیزهایی هستند و چه چیز — اگر وجود داشته باشد — ممکن است باعثِ نگرانی شود.
پس از آزمون چه انتظاری داشته باشم؟
اگر چیزی ببینند که ممکن است موجبِ نگرانی باشد، ممکن است آزمونِ تکمیلیای مانند «عکاسی از فوندوس (Fundus photography)» یا «آزمون با لامپِ شکاف (Slit lamp exam)» را هم پیشنهاد کنند. این موضوع متفاوت است؛ بنابراین در پرسیدن از ارائهدهنده یا متخصصِ چشم دربارهٔ آزمونهای توصیهشده و نگرانیهای احتمالیشان تردید نکنید.
نتایج و پیگیری
نتایجِ شما چه معنایی دارند؟
ارائهدهنده یا متخصصِ چشم میتواند به شما بگوید درونِ چشمهای شما چه دیده است. این شاملِ توضیحِ هرگونه علتِ بالقوهٔ نگرانی نیز میشود. آنها همچنین میتوانند راهنمایی کنند که از این پس چه کارهایی لازم است انجام دهید یا بدانید.
برخی ارائهدهندگان ترجیح میدهند حینِ انجامِ فرایند مرحلهبهمرحله توضیح بدهند. برخی دیگر ترجیح میدهند روی معاینه تمرکز کنند و پس از پایان با جزئیات بگویند چه دیدهاند. در اغلبِ موارد، شیوهٔ توضیحدادن ترجیحِ شخصیِ آنهاست. اما اگر مضطرب یا نگران هستید، میتوانید پیش از شروعِ فوندوسکوپی این موضوع را به ارائهدهندهٔ خود بگویید. آنها میتوانند نگرانیها و احساساتِ شما را در نظر بگیرند تا به اطمینانخاطرتان کمک کنند و این نگرانیها را کاهش دهند.
References/منابع
American Academy of Ophthalmology EyeWiki. Binocular Indirect Ophthalmoscopy (https://eyewiki.aao.org/Binocular_Indirect_Ophthalmoscopy). Updated 8/13/2024. Accessed 3/10/2025.
American Academy of Ophthalmology EyeWiki. Ophthalmoscopy for Medical Students and Primary Care Physicians (https://eyewiki.org/Ophthalmoscopy_for_Medical_Students_and_Primary_Care_Physicians). Updated 2/5/2025. Accessed 3/10/2025.
Centers for Medicare & Medicaid Services (U.S.). Billing and Coding: Ophthalmology: Posterior Segment Imaging (Extended Ophthalmoscopy and Fundus Photography) (https://www.cms.gov/medicare-coverage-database/view/article.aspx?articleid=57071&ver=28&). Revision effective date 6/6/2024. Accessed 3/10/2025.
Chang DF. Ophthalmologic Examination. In: Riordan-Eva P, Augsburger JJ. eds. Vaughan & Asbury’s General Ophthalmology. 19th ed. McGraw-Hill Education; 2017.
Drake RL, Vogl AW, Mitchell AWM. Head and Neck. In: Drake RL, Vogl AW, Mitchell AWM (eds), Gray’s Basic Anatomy. 3rd ed. Elsevier. 2023:443-639.
Examination of Vision. In: Biller J, Gruener G, Brazis PW. eds. DeMyer’s The Neurologic Examination: A Programmed Text. 7th ed. McGraw-Hill Education; 2016.
Neuro-Ophthalmic Disorders. In: Greenberg DA, Aminoff MJ, Simon RP. eds. Clinical Neurology. 11th ed. McGraw-Hill Education; 2021.
Stein HA, Stein RM, Alshaker SM. Preliminary examination. In: Stein HA, Stein RM, Freeman MI, Stein RL (eds), The Ophthalmic Assistant. 11th ed. Elsevier. 2023:109-142.
MedlinePlus: Public health information platform provided by the National Library of Medicine (NLM) and is part of the National Institutes of Health (NIH).
این مطلب با سردبیری دکتر اکبر نیکپژوه، متخصص پزشکی پیشگیری و اجتماعی، استاد دانشگاه علوم پزشکی برای استفاده در وبسایت بیمارستان تهیه شده است.
لطفاً به یاد داشته باشید که پزشکی و سلامت همواره دانشی رو به کمال است. ضمن استفاده از مطالب علمی این بسته آموزشی، توصیههای سلامتی و درمانی ویژه خودتان را از پزشکان معالجتان دریافت کنید.
سلب مسئولیت: مطالب ارائهشده صرفاً جهت اطلاعرسانی و افزایش آگاهی عمومی تهیه شده و جایگزین توصیهها و دستورات پزشکی فردی نبوده و لازم است در هر مورد از دستورات پزشک معالج پیروی کرد و با پزشک معالج مشورت نمود.
تندرستی و سلامتی کامل شما آرزوی ماست.
