پادکست آموزش همگانی
خلاصه
فتوسکوپی: ارزیابی و درمان اختلالات جنینی
این مقاله توضیحاتی دربارهٔ فتوسکوپی ارائه میدهد، روشی که به ارائهدهندگان مراقبتهای بهداشتی اجازه میدهد تا در طول بارداری داخل رحم را مشاهده کنند. فتوسکوپی یک روش کمتهاجمی است که شامل وارد کردن یک لولهٔ نازک فیبر نوری به نام فتوسکوپ، معمولاً از طریق یک برش کوچک در شکم یا گاهی از طریق دهانه رحم، میشود. هدف اصلی این روش ارزیابی و درمان اختلالات مادرزادی در جنین در حال رشد است، اغلب در سهماهه دوم یا سوم بارداری. این متن همچنین به تشریح جزئیات روش از جمله آمادگیها، نحوهٔ اجرا در اتاق عمل، و خطرات احتمالی مانند زایمان زودرس یا عفونت میپردازد. علاوه بر این، چندین وضعیت رایج جنینی که با این روش درمان میشوند، مانند سندروم انتقال خون دوقلو-به-دوقلو و فتق دیافراگم مادرزادی، توضیح داده شدهاند.
فتوسکوپی
فتوسکوپی روشی است که به تیمِ مراقبتِ سلامتِ شما امکان میدهد در دورانِ بارداری داخلِ رحمِ شما را ببینند. این کار به درمانِ برخی وضعیتهای ژنتیکیِ جنینِ در حالِ رشد کمک میکند.
مرورِ کلی
فتوسکوپی چیست؟
فتوسکوپی (Fetoscopy) روشی در دورانِ بارداری است که به ارائهدهندهٔ مراقبتِ بارداری شما اجازه میدهد جنینِ در حالِ رشد را داخلِ رحمِ شما ببیند. ارائهدهندگان از آن برای ارزیابی و درمانِ اختلالاتِ مادرزادی (بیماریهایی که با آنها بهدنیا میآیید) استفاده میکنند. در این روش، یک لولهٔ نازکِ فیبرنوری — آندوسکوپ یا فتوسکوپ (Endoscope؛ Fetoscope) — از راه یک بُرشِ بسیار کوچک در شکم شما واردِ رحم میشود. در انتهای آن دوربینِ کوچکی وجود دارد تا ارائهدهنده بتواند داخلِ رحم و کیسهٔ آمنیوتیک (Amniotic sac؛ کیسهای که جنین را در رحم نگه میدارد) را ببیند. فتوسکوپ توخالی است؛ بنابراین ارائهدهنده میتواند ابزارهای جراحی را از درونِ آن عبور دهد تا برخی وضعیتهای جنینی را درمان کند یا نمونهٔ بافتی بردارد (بیوپسی [Biopsy]). در برخی موارد، فتوسکوپ بهجای شکم، از راهِ دهانهٔ رحم (Cervix) وارد میشود.
فتوسکوپی چه زمانی انجام میشود؟
فتوسکوپی در سهماههٔ دوم یا سومِ بارداری برای درمانِ وضعیتهای جنینی یا گرفتنِ بیوپسی انجام میشود.
برخی از شایعترین وضعیتهایی که با فتوسکوپی درمان میشوند عبارتاند از:
سندرومِ انتقالِ خونِ دوقلو-به-دوقلو
سندرومِ انتقالِ خونِ دوقلو-به-دوقلو (Twin-to-twin transfusion syndrome) یک وضعیتِ نادر و بالقوه تهدیدکنندهٔ حیات است که وقتی دوقلوهای یکسان در رحم سهمِ برابرِ خون دریافت نمیکنند رخ میدهد. جرّاح با فتوسکوپ جفتِ شما و رگهای خونیِ مسببِ این وضعیت را بهتر میبیند. سپس لیزری را از راهِ فتوسکوپ عبور میدهد تا رگهای خونیِ عاملِ جریانِ نابرابرِ خون را ببندد. به این روش «فوتوکواگولاسیونِ لیزری از راهِ فتوسکوپی (fetoscopic laser photocoagulation)» گفته میشود.
سندرومِ نوارهایِ آمنیوتیک
سندرومِ نوارهایِ آمنیوتیک (Amniotic band syndrome) زمانی رخ میدهد که جنین در نوارهای بافتیِ برخاسته از کیسهٔ آمنیوتیک گیر میکند. این حالت میتواند جریانِ خون را محدود کند یا باعثِ قطعِ اندامها یا بخشهایی از اندامها شود. فتوسکوپ به جرّاح اجازه میدهد وسیلهٔ لیزری را وارد کند که نوارهای بافتیِ اطرافِ جنین را میبُرد و آزاد میکند.
فتقِ دیافراگمِ مادرزادی
فتقِ دیافراگمِ مادرزادی (Congenital diaphragmatic hernia؛ CDH) وقتی رخ میدهد که در دیافراگمِ جنین سوراخی وجود دارد و همین باعث میشود اندامهای شکمی به سمتِ بالا جابهجا شوند و به ریهها فشار بیاورند. این مسئله مانع از رشدِ مناسبِ ریهها میشود. جرّاحان با فتوسکوپی بالونی را در راهِ هواییِ جنین قرار میدهند تا رشدِ ریه را تقویت کنند. چند هفته بعد بالون برداشته میشود. به این روش «انسدادِ درونلومنیِ نای بهروشِ فتوسکوپی (Fetoscopic endoluminal tracheal occlusion؛ FETO)» گفته میشود.
از فتوسکوپی برای وضعیتهای دیگری نیز میتوان استفاده کرد، مانند درمانِ تومورهایِ جفت (Placental tumors)، اسپاینا بیفیدا (Spina bifida) و دیگر بیماریهای مادرزادی.
جزئیاتِ آزمون
هدف از فتوسکوپی چیست؟
هدفِ فتوسکوپی این است که به ارائهدهندگانِ مراقبتِ بارداری امکان دهد در دورانِ بارداری اختلالاتِ مادرزادی را ارزیابی و درمان کنند. در اغلب موارد، این وضعیتها میتوانند به پایانیافتنِ بارداریِ شما بینجامند. این روش زمانی انجام میشود که ارائهدهنده لازم بداند بیماری یا وضعیتی را در حالی درمان کند که جنین هنوز در رحمِ شما در حالِ رشد است.
برای فتوسکوپی چه آمادگیهایی لازم است؟
این مسئله بستگی دارد به میزانِ گستردگیِ عمل و اینکه ارائهدهنده قصد دارد فتوسکوپ را از راهِ واژن یا شکم وارد کند. عواملِ دیگری نیز دخیلاند، مانند اینکه بیحسیِ موضعی (Local anesthesia) داده میشود یا بیهوشیِ عمومی (General anesthesia)، و اینکه آیا داروهای دیگری برای کاهشِ حرکتِ جنین در حینِ عمل به شما داده میشود یا نه. ارائهدهندهٔ شما بر اساسِ وضعیتِ خاصِ شما دربارهٔ آمادگیهای لازم پیش از عمل توضیح خواهد داد.
فتوسکوپی چگونه انجام میشود؟
فتوسکوپی معمولاً در اتاقِ عمل انجام میشود. ممکن است ارائهدهنده برای کاهشِ درد و پیشگیری از حرکتِ شما و نوزادِ متولدنشدهتان در حینِ عمل، بیحسیِ موضعی یا دارویِ آرامبخش (Sedative medication) بدهد.
جرّاح برای انجامِ این روش گامهای زیر را برمیدارد:
جرّاح یک بُرشِ کوچک در شکمِ شما ایجاد میکند.
جرّاح فتوسکوپ را از راهِ بُرش واردِ رحم و کیسهٔ آمنیوتیکِ شما میکند.
تصویرِ فتوسکوپ روی مانیتور نمایش داده میشود تا جرّاح بتواند جنین و جفت را ببیند.
بسته به نوعِ عمل، جرّاح ابزارهایِ جراحی را از راهِ فتوسکوپ وارد میکند تا روشِ موردِ نظر را انجام دهد یا نمونههایِ بافتی جمعآوری کند.
اگر جرّاح روش را از راهِ دهانهٔ رحم انجام دهد، ابتدا اسپِکولوم (Speculum) را داخلِ واژن میگذارد. این وسیلهٔ شبیهِ منقارِ اردک، با بازکردنِ دیوارهٔ واژن به او امکان میدهد دهانهٔ رحم (ورودیِ رحم) را بهتر ببیند. سپس فتوسکوپ از راهِ دهانهٔ رحم واردِ رحم میشود.
آیا فتوسکوپی تهاجمی است؟
فتوسکوپی یک روشِ حداقلتهاجمی (Minimally invasive) است. روشهای جایگزینِ جراحیِ جنین شاملِ ایجادِ بُرشهای بزرگتر در شکم، نزدیکِ رحم است. این روشهایِ بازِ شکمی تهاجمیترند و خطرِ عوارض در آنها بالاتر است.
خطرهایِ فتوسکوپی چیست؟
همانندِ اغلبِ جراحیها، فتوسکوپی نیز خطرهایی دارد، از جمله:
• زایمانِ زودرس (Preterm birth).
• شروعِ دردِ زایمانِ زودرس (Premature labor).
• پارگیِ زودرسِ پیشازموعدِ پردهها (Preterm premature rupture of membranes؛ PPROM؛ «پارهشدنِ کیسهٔ آب» پیش از موعد).
• از دستدادنِ بارداری.
• عفونت.
• خونریزی.
نتایج و پیگیری
فتوسکوپی چه اطلاعاتی به شما میدهد؟
جرّاحان از فتوسکوپی بهعنوانِ ابزارِ تشخیصی و درمانی استفاده میکنند؛ بنابراین نتیجه بستگی به دلیلِ انجامِ آن دارد. فتوسکوپی اطلاعاتِ مهمی دربارهٔ وضعیتِ نوزاد به تیمِ مراقبتِ او میدهد. همچنین به درمانِ وضعیتهایی کمک میکند که ممکن است در ادامهٔ بارداری یا هنگامِ زایمان ایجادِ عارضه کنند.
برخی عواملی که ارائهدهندهٔ شما پس از فتوسکوپی در نظر میگیرد عبارتاند از:
نوعِ زایمانِ موردِ نیاز: بسته به وضعیتِ جنین، ممکن است ارائهدهنده تصمیم بگیرد سزارین (Cesarean section) ایمنترین گزینه است.
محلِ زایمان: بسته به وضعیت، ارائهدهنده تصمیم میگیرد آیا در هنگامِ زایمان به تجهیزات یا مراقبتِ ویژه نیاز است یا نه.
زمانبندیِ زایمان: ارائهدهنده تصمیم میگیرد آیا بارداری میتواند ادامه یابد یا زایمانِ زودتر لازم است.
نتایجِ فتوسکوپی را چه زمانی میدانید؟
این موضوع به دلیلِ انجامِ روش بستگی دارد. خودِ این روش «آزمون» بهمعنایِ دقیقِ کلمه نیست؛ بلکه راهکاری است که ارائهدهندگان برای ارزیابی و درمانِ وضعیتهایِ جنینی بهکار میبرند. برای مثال، اگر هدف از انجامِ آن گرفتنِ نمونهٔ بافتی باشد، آمادهشدنِ نتایجِ آزمون چند روز طول میکشد. امّا اگر جرّاحِ نوزاد شما از لیزر برای بریدن و مسدودکردنِ رگهای خونیِ غیرطبیعی استفاده کند، بلافاصله پس از عمل معلوم میشود که روش موفق بوده است یا نه.
زمانِ بهبودی پس از فتوسکوپی چقدر است؟
با آنکه این جراحی حداقلتهاجمی است، اگر در شکمِ شما بُرش ایجاد شود، برای بهبودیِ آن زمان لازم است. بیشترِ افراد میتوانند همان روز به فعالیتهایِ عادیِ خود برگردند، اما باید در ناحیهٔ شکم یا واژن احتیاط کنند. بهتر است بر اساسِ وضعیتِ خاصِ خود، دربارهٔ دستوراتِ دورهٔ نقاهت با تیمِ مراقبتِ سلامتتان گفتوگو کنید.
References/منابع
Amberg BJ, Hodges RJ, Rodgers KA, Crossley KJ, Hooper SB, DeKoninck PLJ. Why Do the Fetal Membranes Rupture Early after Fetoscopy? A Review. (https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34404043/) Fetal Diagn Ther. 2021;48(7):493-503. doi: 10.1159/000517151. Epub 2021 Aug 17. Accessed 9/23/2022.
Deka D, Dadhwal V, Gajatheepan SB, Singh A, Sharma KA, Malhotra N. The art of fetoscopy: a step toward minimally invasive fetal therapy (https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3575895/). J Obstet Gynaecol India. 2012;62(6):655-659. Accessed 9/23/2022.
Dewan MC, Wellons JC. Fetal surgery for spina bifida (https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31370010/). J Neurosurg Pediatr. 2019 Aug 1;24(2):105-114. doi: 10.3171/2019.4.PEDS18383. Epub 2019 Aug 1. Accessed 9/23/2022.
MedlinePlus: Public health information platform provided by the National Library of Medicine (NLM) and is part of the National Institutes of Health (NIH).
این مطلب با سردبیری دکتر اکبر نیکپژوه، متخصص پزشکی پیشگیری و اجتماعی، استاد دانشگاه علوم پزشکی برای استفاده در وبسایت بیمارستان تهیه شده است.
لطفاً به یاد داشته باشید که پزشکی و سلامت همواره دانشی رو به کمال است. ضمن استفاده از مطالب علمی این بسته آموزشی، توصیههای سلامتی و درمانی ویژه خودتان را از پزشکان معالجتان دریافت کنید.
سلب مسئولیت: مطالب ارائهشده صرفاً جهت اطلاعرسانی و افزایش آگاهی عمومی تهیه شده و جایگزین توصیهها و دستورات پزشکی فردی نبوده و لازم است در هر مورد از دستورات پزشک معالج پیروی کرد و با پزشک معالج مشورت نمود.
تندرستی و سلامتی کامل شما آرزوی ماست.
