سونوگرافی آندوسکوپیک
سونوگرافی آندوسکوپیک (Endoscopic ultrasound [EUS]) روندی است که در آن درونِ دستگاه گوارش شما بررسی میشود. این روش میتواند سرطانِ پانکراس، سرطانِ کولون و نیز سرطانی را که به دیگر بخشهای بدن گسترش یافته است شناسایی کند. سونوگرافی آندوسکوپیک همچنین میتواند بیماریِ التهابی روده (Inflammatory bowel disease [IBD])، پانکراتیت (Pancreatitis) و دیگر عللِ درد شکمی را شناسایی کند.
مرور کلی
سونوگرافی آندوسکوپیک چیست؟
سونوگرافی آندوسکوپیک روشی برای بررسی درونِ دستگاه گوارش شماست. این کار را متخصص گوارش (Gastroenterologist؛ پزشکی که در بیماریهای دستگاه گوارش تخصص دارد) انجام میدهد.
یک آزمونِ سونوگرافی آندوسکوپیک ترکیبی است از:
- آندوسکوپ (Endoscope)، لولهای بلند، باریک و انعطافپذیر با دوربین و نور در انتهای آن.
- سونوگرافی (Ultrasound)، پروبی در انتهای آندوسکوپ که امواجِ صوتی میفرستد تا تصاویرِ اندامها، بافتها و عروقِ خونی شما را تولید کند.
چه کسانی به انجامِ سونوگرافی آندوسکوپیک نیاز دارند؟
ارائهدهندگان خدمات سلامت از سونوگرافی آندوسکوپیک برای ارزیابی یا تشخیصِ مواردِ زیر استفاده میکنند:
- درد شکمی یا دردِ قفسه سینه.
- گسترشِ سرطان (سرطانِ متاستاتیک).
- تودهها، ضایعات (بافتِ غیرطبیعی) یا رشدهایی که در تصویربرداریهای قبلی مثل سیتیاسکن (CT scan) یا امآرآی (MRI) دیده شدهاند.
- مشکلاتِ دستگاه گوارش، مانند بیماریِ التهابی روده، سرطانِ کولون و شقاقِ مقعد (Anal fissure).
- بیماریهای کیسهٔ صفرا، از جمله سنگِ کیسهٔ صفرا و کولهسیستیت (التهابِ کیسهٔ صفرا).
- بیماریهای ریه، مانند سرطانِ ریه.
- بیماریهای پانکراس، مانند سرطانِ پانکراس، کیستهای پانکراس و پانکراتیت.
- اختلالاتِ بلع مانند مریِ بارت (Barrett’s esophagus).
انواعِ آزمونهای سونوگرافی آندوسکوپیک کداماند؟
آندوسکوپیِ فوقانی (Upper endoscopy) نوعی سونوگرافی آندوسکوپیک است که بخشِ فوقانیِ دستگاه گوارش را بررسی میکند، شاملِ:
- پوششِ مری، معده و رودهٔ باریک.
- گرههای لنفاوی (Lymph nodes)، عروقِ خونی، کیستها و تومورها.
- اندامهای مجاور، مانند پانکراس، کیسهٔ صفرا و مجاریِ صفراوی (Bile ducts).
سونوگرافی آندوسکوپیکِ تحتانی بخشِ تحتانیِ دستگاهِ گوارش شما را بررسی میکند. این شاملِ مواردِ زیر است:
- اسفنکترِ مقعد (Anal sphincter؛ عضلاتِ پیرامونِ مقعد).
- عروقِ خونی، گرههای لنفاوی، کیستها و تومورها.
- پوششِ رودهٔ بزرگ (رکتوم و کولون).
چه اقداماتِ دیگری در طولِ یک آزمونِ سونوگرافی آندوسکوپیک انجام میشود؟
ارائهدهندهٔ شما ممکن است «آسپیراسیون با سوزنِ نازکِ تحتِ هدایتِ سونوگرافی آندوسکوپیک» (Endoscopic ultrasound-guided fine-needle aspiration) انجام دهد. در این روش، ارائهدهنده از سونوگرافی آندوسکوپیک برای هدایتِ یک بیوپسی (Biopsy) با سوزن استفاده میکند تا نمونهٔ کوچکی از بافت یا مایع را بردارد. نمونه به آزمایشگاه میرود تا کارشناسِ پاتولوژی (Pathologist) آن را از نظرِ علائمِ بیماری، مانند سلولهای غیرطبیعی یا سرطانی، بررسی کند.
جزئیاتِ آزمون
پیش از سونوگرافی آندوسکوپیک چه اتفاقی میافتد؟
ارائهدهندهٔ خدمات سلامت به شما خواهد گفت پیش از آزمونِ سونوگرافی آندوسکوپیک چه کارهایی را باید انجام دهید یا انجام ندهید. بهطورِ کلی، ممکن است لازم باشد:
- طبق توصیهٔ ارائهدهنده، دوزِ داروهای خود را — مانند رقیقکنندههای خون یا انسولین — تنظیم کنید.
- برای مدتِ معینی پیش از آزمون چیزی نخورید و ننوشید.
- برای سونوگرافی آندوسکوپیکِ تحتانی، از ملینِ نسخهای برای پاکسازیِ رودهها استفاده کنید.
- مصرفِ داروهای «رقیقکنندهٔ خون» مانند وارفارین یا کلوپیدوگرل را متوقف کنید.
در طولِ سونوگرافی آندوسکوپیکِ فوقانی چه اتفاقی میافتد؟
سونوگرافی آندوسکوپیکِ فوقانی یک روندِ سرپایی (Outpatient) است. همان روز به خانه برمیگردید. چون آرامبخش (Sedative) دریافت میکنید، لازم است فردی شما را به خانه برساند و تا پایانِ روز همراه شما بماند. این روند حدودِ ۶۰ دقیقه طول میکشد.
در طولِ آزمونِ سونوگرافی آندوسکوپیکِ فوقانی، به پهلوی چپ میخوابید. یک ارائهدهندهٔ خدمات سلامت:
- برای کمک به آرامش، به شما آرامبخشِ داخلوریدی (IV sedative) میدهد.
- گلوی شما را با داروی بیحسکننده (Numbing medicine) اسپری میکند.
- یک محافظِ پلاستیکیِ دهان در دهانتان قرار میدهد. این محافظ از دندانهای شما محافظت میکند و جلوی گاز گرفتنِ آندوسکوپ را میگیرد.
- آندوسکوپِ سونوگرافی را از دهان، مری و معده عبور میدهد تا به اثنیعشر (Duodenum؛ بخشِ بالاییِ رودهٔ باریک) برسد. نباید دردی احساس کنید. میتوانید مثلِ معمول نفس بکشید.
- برای بررسیِ بخشِ فوقانیِ دستگاهِ گوارش، اندامهای مجاور، کیستها یا تومورها، به تصاویرِ سونوگرافی روی مانیتور نگاه میکند.
- در صورتِ نیاز، از تصاویرِ سونوگرافی برای عبور دادنِ یک سوزنِ نازک از درونِ آندوسکوپ جهتِ برداشتنِ نمونهٔ بافت یا مایع استفاده میکند.
- آندوسکوپ را بهآرامی خارج میکند و بیهوشی (Anesthesia) را متوقف میکند. شما بهتدریج در اتاقِ ریکاوری (Recovery room) بیدار میشوید.
در طولِ سونوگرافی آندوسکوپیکِ تحتانی چه اتفاقی میافتد؟
مشابهِ آزمونِ فوقانی، سونوگرافی آندوسکوپیکِ تحتانی نیز روندی سرپایی است. همان روز میتوانید به خانه بروید. لازم است فردی شما را به خانه برساند و در طولِ روز همراهتان بماند.
این روند کمتر از ۶۰ دقیقه طول میکشد. «آسپیراسیون با سوزنِ نازک» (needle biopsy) در سونوگرافی آندوسکوپیکِ تحتانی بهندرت انجام میشود.
در طولِ آزمونِ سونوگرافی آندوسکوپیکِ تحتانی، به پهلوی چپ میخوابید. یک ارائهدهندهٔ خدمات سلامت:
- برای کمک به آرامش، به شما آرامبخشِ داخلوریدی میدهد.
- آندوسکوپِ سونوگرافی را از طریقِ مقعد و رکتوم واردِ رودهٔ بزرگ (کولون) شما میکند. نباید دردی یا ناراحتیای احساس کنید و میتوانید مثلِ معمول نفس بکشید.
- برای بررسیِ بخشِ تحتانیِ دستگاهِ گوارش، از جمله اندامهای مجاور، کیستها یا تومورها، به تصاویرِ سونوگرافی روی مانیتور نگاه میکند.
- آندوسکوپ را بهآرامی خارج میکند و بیهوشی را متوقف میکند تا بهتدریج بیدار شوید.
پس از سونوگرافی آندوسکوپیک چه اتفاقی میافتد؟
اثرِ آرامبخش ظرفِ ۳۰ دقیقه تا یک ساعت برطرف میشود. ممکن است:
- پس از سونوگرافی آندوسکوپیکِ تحتانی دچار گاز، نفخ یا کرامپ شوید.
- پس از سونوگرافی آندوسکوپیکِ فوقانی دچار گلودرد شوید.
این علائم باید ظرفِ ۲۴ ساعت پس از آزمون برطرف شوند. بقیهٔ روز را سبک بگیرید. روزِ بعد میتوانید کار یا دیگر فعالیتها را از سر بگیرید.
خطرات یا عوارضِ احتمالیِ سونوگرافی آندوسکوپیک کداماند؟
سونوگرافی آندوسکوپیک بهنسبت روندی ایمن است. عوارضِ احتمالی شاملِ مواردِ زیر است:
- واکنشِ آلرژیک به بیهوشی.
- آسیب به دستگاهِ گوارش یا خونریزی.
- «آسپیراسیونِ ریوی» (Lung aspiration؛ ورودِ مایعِ دهان یا معده به ریهها پس از سونوگرافی آندوسکوپیکِ فوقانی).
- پانکراتیت (پس از سونوگرافی آندوسکوپیکِ فوقانی و بیوپسی با سوزن).
- پارگی (Perforation) در دیوارهٔ روده.
نتایج و پیگیری
نتایجِ سونوگرافی آندوسکوپیک را چه زمانی خواهم دانست؟
ارائهدهندهٔ خدمات سلامت یافتههای سونوگرافی آندوسکوپیک را با شما مرور خواهد کرد. دریافتِ نتایجِ بیوپسی از آزمایشگاه ممکن است چند هفته طول بکشد.
چه زمانی با پزشک تماس بگیرم
چه زمانی باید با پزشک تماس بگیرم؟
اگر هر یک از مواردِ زیر را تجربه کردید، با ارائهدهندهٔ خدمات سلامت خود تماس بگیرید:
- خون در مدفوع.
- دشواری یا درد هنگامِ دفع.
- تب یا دیگر علائمِ عفونت.
- دشواری در بلع.
- تهوع و استفراغ.
- دردِ شکمی یا دردِ قفسهٔ سینهٔ شدید یا مداوم.
- تنگیِ نفس.
References/منابع
- American Society for Gastrointestinal Endoscopy. Understanding EUS (Endoscopic Ultrasonography). Accessed 4/28/2022.
- National Cancer Institute. Endoscopic Ultrasound-Guided Fine Needle Aspiration. Accessed 4/28/2022.
- Pancreatic Cancer Action Network. Endoscopic Ultrasound (EUS). Accessed 4/28/2022.
- The National Pancreas Foundation. Pancreas Endoscopic Ultrasound (EUS). Accessed 4/28/2022.
- MedlinePlus: Public health information platform provided by the National Library of Medicine (NLM) and is part of the National Institutes of Health (NIH).
این مطلب با سردبیری دکتر اکبر نیکپژوه، متخصص پزشکی پیشگیری و اجتماعی، استاد دانشگاه علوم پزشکی برای استفاده در وبسایت بیمارستان تهیه شده است.
لطفاً به یاد داشته باشید که پزشکی و سلامت همواره دانشی رو به کمال است. ضمن استفاده از مطالب علمی این بسته آموزشی، توصیههای سلامتی و درمانی ویژه خودتان را از پزشکان معالجتان دریافت کنید.
سلب مسئولیت: مطالب ارائهشده صرفاً جهت اطلاعرسانی و افزایش آگاهی عمومی تهیه شده و جایگزین توصیهها و دستورات پزشکی فردی نبوده و لازم است در هر مورد از دستورات پزشک معالج پیروی کرد و با پزشک معالج مشورت نمود.
تندرستی و سلامتی کامل شما آرزوی ماست.
