پادکست
برای گوش کردن به پادکست، از دکمه پخش زیر استفاده نمایید:
فیلم آموزش همگانی
برای مشاهده فیلم آموزش همگانی دیسفاژی: اختلال بلع، علائم و درمان از پخش کننده زیر استفاده نمایید:
دیسفاژی: اختلال بلع، علائم و درمان
این متن به بررسی دیسفاژی، یک اختلال بلع، میپردازد و آن را به عنوان دشواری در بلعیدن غذاهای جامد، مایعات یا حتی بزاق تعریف میکند. در این مقاله، علائم متعددی از جمله درد هنگام بلع، احساس گیرکردن چیزی در گلو، سرفه و کاهش وزن ذکر شده و تاکید میشود که این وضعیت میتواند منجر به کمبود کالری و مایعات ضروری برای بدن شود. همچنین، علل مختلفی برای دیسفاژی از جمله عادات غذایی نامناسب، اختلالات عصبی و عضلانی (مانند پارکینسون) و مشکلات مربوط به مری (مانند رفلاکس اسیدی) مورد بحث قرار گرفته است. تشخیص این بیماری از طریق سوالات پزشک درباره علائم و آزمایشهایی نظیر بلع باریوم و آندوسکوپی صورت میگیرد و درمانها شامل تغییر عادات غذایی، تمرینات تقویت عضلات بلع، دارو و در موارد شدیدتر جراحی میشوند. در نهایت، به عوارض جدی مانند سوءتغذیه، ذاتالریه آسپیراسیون و خطر خفگی اشاره شده و اهمیت مراجعه به پزشک برای تشخیص و درمان به موقع گوشزد میشود.
دیسفاژی (Dysphagia) چیست؟
دیسفاژی (Dysphagia) یک اختلال بلع است، به این معنا که ممکن است بلعیدن دشوار باشد. افراد مبتلا به دیسفاژی هنگام بلعیدن غذاهای جامد، مایعات یا بزاق مشکل دارند. برخی ممکن است اصلاً قادر به بلعیدن نباشند. دیسفاژی میتواند دریافت کالری و مایعات کافی را برای عملکرد صحیح بدن دشوار کند.
علائم دیسفاژی
اگر دیسفاژی دارید، ممکن است برخی از علائم زیر را داشته باشید:
- درد هنگام بلع (اودینوفاژی – Odynophagia)
- خفگی
- احساس گیرکردن چیزی در گلو یا قفسهٔ سینه
- گرفتگی صدا
- بالا آوردن غذا
- حالت تهوع یا سرفه هنگام بلع
- بوی بد دهان
- ریزِش بزاق
- کاهش وزن
- سوزش معدهٔ مکرر
- کمآبی بدن
- ورود غذا به راه هوایی (آسپیراسیون – Aspiration) که میتواند منجر به عفونت ریه مانند ذاتالریه شود
اگر مرتباً در بلع مشکل دارید یا این علائم را دارید، با پزشک خانوادهٔ خود تماس بگیرید. اگر غذایی در گلو گیر کرده و در تنفس مشکل دارید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
علل و عوامل خطر
دیسفاژی میتواند در هر سنی رخ دهد، اما در افراد مسن شایعتر است. دلایل مختلفی میتوانند باعث دیسفاژی شوند:
عادات غذایی نامناسب. خیلی سریع غذا خوردن یا لقمههای بزرگ برداشتن میتواند باعث دیسفاژی شود. همچنین، غذا خوردن در حالت درازکش یا کم نوشیدن آب هنگام غذا خوردن میتواند نقش داشته باشد. اگر بهعلت دندانهای دردناک، از دسترفته یا دندان مصنوعی نتوانید خوب بجوید نیز ممکن است دیسفاژی رخ دهد.
اختلالات عصبی و عضلانی. افرادی که سکته کردهاند یا به بیماری پارکینسون، اماس، دیستروفی عضلانی یا میاستنی گراویس مبتلا هستند ممکن است در بلع مشکل داشته باشند. این بیماریها میتوانند عملکرد اعصاب و عضلات مری را مختل کنند. مری (Esophagus) لولهای است که از دهان و گلو به معده میرود. این وضعیت میتواند باعث حرکت کندِ غذا یا گیرکردن آن در مری شود.
مشکلات مربوط به خودِ مری. برای مثال، بیماری رفلاکس اسیدی میتواند به مری آسیب زده و منجر به ایجاد بافت اسکار شود. این بافت اسکار ممکن است دهانهٔ مری را تنگ کرده و باعث دیسفاژی شود.
همچنین ممکن است یک کیسهٔ غیرطبیعی در بیرونِ مری ایجاد شود. این حالت بهعلت ضعف در دیوارهٔ مری رخ میدهد. این کیسه بخشی از غذای بلعیدهشده را نگه میدارد. سپس هنگام درازکشیدن یا خواب، ممکن است غذای هضمنشده بهطور ناخواسته وارد گلو شود.
سایر اختلالات. برخی سرطانها، بزرگی تیروئید یا بزرگی قلب میتوانند به مری فشار آورده و موجب دیسفاژی شوند.
دیسفاژی چگونه تشخیص داده میشود؟
پزشک دربارهٔ علائم شما سؤال خواهد کرد. احتمالاً میپرسد چه غذاها یا مایعاتی را بهسختی میبلعید. او میخواهد بداند آیا هنگام بلعیدن درد دارید یا سوزش معدهٔ مکرر دارید. پزشک همچنین ممکن است بپرسد آیا تا بهحال خون سرفه کرده یا بالا آوردهاید.
اگر پزشک مشکوک شود که دچار دیسفاژی هستید، ممکن است برای یافتن علت آزمایشهایی تجویز کند.
یکی از آزمایشها بلع باریوم (Barium swallow) است. در این آزمایش، مایعی حاوی مقدار کمی باریوم مینوشید. سپس پزشک حرکت آن را با دستگاه اشعهٔ ایکس دنبال میکند. این آزمایش میتواند نشان دهد آیا چیزی در مریِ شما گیر کرده یا مشکل دیگری عامل دیسفاژی است.
ممکن است نیاز به آندوسکوپی (Endoscopy) نیز باشد. در این روش، پزشک از یک لولهٔ انعطافپذیر با چراغ در انتهای آن برای مشاهدهٔ مری، معده و ابتدای رودهٔ کوچک استفاده میکند. پزشک ممکن است نمونهٔ کوچکی از بافت (بیوپسی – Biopsy) بگیرد تا سرطان یا علل احتمالی دیگر را رد کند. برای راحتی شما داروی آرامبخش تجویز میشود. گلوی شما نیز بیحس خواهد شد، بنابراین هنگام ورود لوله احساس درد نخواهید داشت. ممکن است پس از آزمایش کمی تحریکِ گلو داشته باشید.
آیا دیسفاژی قابل پیشگیری یا اجتناب است؟
کاری برای پیشگیری کامل از دیسفاژی نمیتوان انجام داد. بهترین راه کاهشِ خطرِ مشکلاتِ گاهبهگاهِ بلع این است که آهسته غذا بخورید، لقمههای کوچک بردارید و غذا را خوب بجوید. علاوه بر این، درمانِ زودهنگامِ رفلاکس اسیدی میتواند خطر ایجاد بافت اسکار در گلو را کاهش دهد.
درمان دیسفاژی
درمان دیسفاژی بستگی به علت آن دارد.
- اگر عادات غذایی نامناسب عامل باشند، پزشک ممکن است شما را به آسیبشناس گفتار و زبان ارجاع دهد تا مهارتهای بلع شما بهبود یابد. این میتواند شامل جویدنِ دقیقتر یا نوشیدنِ آبِ بیشتر هنگام غذا خوردن باشد. یا ممکن است لازم باشد وضعیت بدنیِ خود را هنگام بلع تغییر دهید، مثلاً سر را در زاویهای خاص بچرخانید.
- پزشک ممکن است به شما کمک کند غذاهایی را انتخاب کنید که بلع آنها راحتتر است. شاید لازم باشد تمرینهایی برای تقویتِ عضلاتِ بلع، مانند زبان و مری، انجام دهید.
- گاهی دارو یا سایر درمانها برای علت زمینهای استفاده میشوند. مثلاً اگر دیسفاژی ناشی از سوزش معده باشد، ممکن است پزشک مصرفِ آنتیاسید یا دارویِ کاهندهٔ اسید پیش از هر وعدهٔ غذایی را پیشنهاد کند. اگر مشکل عضلانی علت دیسفاژی باشد، دارویی به نام بوتولینوم توکسین (Botulinum toxin) ممکن است برای شل کردنِ عضلاتِ گلو استفاده شود و بلع را آسانتر کند.
- گاهی دیسفاژی ناشی از تومور یا مانعی دیگر در مری است. در این صورت ممکن است نیاز به جراحی باشد. برای برخی افراد، جراحی کمکی نمیکند و لازم است برای دریافتِ غذا و مایعات، لولهٔ تغذیهای در معده قرار داده شود.
زندگی با دیسفاژی
دیسفاژی میتواند به عوارضی منجر شود، از جمله:
- سوءتغذیه، کاهش وزن و کمآبی بدن. مشکل در بلع میتواند دریافتِ مواد مغذی و مایعات کافی را دشوار کند.
- ذاتالریهٔ ناشی از آسپیراسیون. گاهی هنگام بلع، غذا یا مایع بهطور ناخواسته واردِ راهِ هوایی میشود. این مواد در ریهها میتوانند باکتری ایجاد کرده و باعث ذاتالریه شوند. این بیماری بهویژه در سالمندان جدی است.
- خفگی. اگر غذا در گلو گیر کند، ممکن است دچار خفگی شوید. در صورتِ انسدادِ کاملِ راهِ هوایی، فرد قادر به تنفس نخواهد بود و میتواند منجر به مرگ شود.
پرسشهایی برای مطرح کردن با پزشک
- آیا تغییراتِ سبکِ زندگی وجود دارد که به بهبودِ دیسفاژی کمک کند؟
- آیا داروهایی برای درمانِ دیسفاژی وجود دارد و عوارضِ جانبی دارند؟
- آیا نیاز به جراحی خواهم داشت؟ گزینههای دیگر چیست؟
- آیا دیسفاژی نشانهٔ بیماریِ دیگری است؟
- آیا میتوانید تکنیکها یا تمرینهای بلع را به من آموزش دهید که ممکن است دیسفاژی را بهبود بخشد؟
Resources/منابع
- National Institute on Deafness and Other Communication Disorders: Dysphagia
- U.S. National Library of Medicine: Swallowing Disorders
این مطلب با سردبیری دکتر اکبر نیکپژوه، متخصص پزشکی پیشگیری و اجتماعی، استاد دانشگاه علوم پزشکی برای استفاده در وبسایت بیمارستان تهیه شده است.
لطفاً به یاد داشته باشید که پزشکی و سلامت همواره دانشی رو به کمال است. ضمن استفاده از مطالب علمی این بسته آموزشی، توصیههای سلامتی و درمانی ویژهٔ خودتان را از پزشکان معالجتان دریافت کنید.
سلب مسئولیت: مطالب ارائهشده صرفاً جهت اطلاعرسانی و افزایش آگاهی عمومی تهیه شده و جایگزین توصیهها و دستورات پزشکیِ فردی نبوده و لازم است در هر مورد با پزشک معالج مشورت شود.
تندرستی و سلامتیِ کامل شما آرزوی ماست.
