آزمون دیدایمر
آزمون دیدایمر یک آزمایش سادهٔ خون است که به ارائهدهندهٔ خدمات سلامت کمک میکند تشخیص دهد آیا ممکن است دچار یک اختلالِ لختهسازی خون باشید یا نه. اگر میزان دیدایمر شما بالا باشد، ممکن است ارائهدهندهٔ شما درخواست انجام آزمایشهای خونیِ بیشتر و/یا روشهای تصویربرداری کند تا به تشخیص برسد.
آزمون دیدایمر چیست؟
آزمون دیدایمر یک آزمایش خون است که دیدایمر (D-dimer) را اندازهگیری میکند؛ دیدایمر قطعهٔ پروتئینیای است که بدنِ شما هنگامِ حلشدنِ لختهٔ خون در بدن میسازد. دیدایمر در حالت عادی شناسایی نمیشود یا فقط در سطح بسیار پایینی قابلِ شناسایی است، مگر اینکه بدن شما لختههای خونِ قابلِ توجهی را تشکیل داده و در حالِ شکستنِ آنها باشد.
نتیجهٔ مثبت یا بالا در آزمون دیدایمر میتواند نشان دهد که ممکن است دچار یک اختلالِ لختهسازی خون باشید، اما تضمین نمیکند که حتماً چنین اختلالی دارید. آزمون دیدایمر نمیتواند نوعِ اختلالِ لختهسازی یا محلِ لخته در بدنِ شما را مشخص کند.
انعقاد خون چگونه کار میکند؟
انعقادِ خون، وقتی برای هدفِ طبیعیِ خودش عمل میکند، فرایندی مهم و ضروری است که از دستدادنِ بیشازحدِ خون هنگامِ آسیبدیدن جلوگیری میکند. وقتی رگِ خونی یا بافتی در بدنِ شما آسیب میبیند و خونریزی میکند، بدن فرایندی بهنامِ هموستاز (Hemostasis) را آغاز میکند تا لختهٔ خون بسازد، مقدارِ خونریزی را محدود کند و در نهایت خونریزی را متوقف سازد.
در جریانِ هموستاز، بدن شما رشتههایی از پروتئینی بهنامِ فیبرین (Fibrin) میسازد که بههم میبافند و «تورِ فیبرینی» ایجاد میکنند. این تور، همراه با نوعی سلول بهنامِ پلاکت (Platelet)، به ثابتماندنِ لختهٔ خونِ در حالِ تشکیل کمک میکند تا زمانی که آسیب ترمیم شود. این لختهها ممکن است بهصورت دَلَمه روی پوست یا کبودی زیرِ پوست دیده شوند.
وقتی آسیب ترمیم شد و بدن دیگر به لختهٔ خون نیازی نداشت، آنزیمی بهنامِ پلاسمین (Plasmin) میسازد تا لخته را به قطعاتِ کوچک بشکند و آن را برطرف کند. این قطعات «فرآوردههای تجزیهٔ فیبرین (Fibrin degradation products)» نام دارند. دیدایمر یکی از همین فرآوردههای تجزیهٔ فیبرین است.
اگر یک اختلالِ لختهسازیِ خون داشته باشید، ممکن است لختهها بدونِ وجودِ آسیب تشکیل شوند و/یا وقتی باید شکسته شوند، نشوند. به بیانِ دیگر، فرایندِ لختهسازیِ خون در بدنِ شما آنگونه که باید کار نمیکند. اختلالاتِ لختهسازی میتوانند جدی و خطرناک برای زندگی باشند.
بالا بودنِ دیدایمر در خون میتواند نشانهای از اختلالِ لختهسازی باشد، زیرا هنگامِ تشکیل و شکستنِ قابلِ توجهِ لختههای خون در بدن، میزانِ دیدایمر بهشدت افزایش مییابد.
آزمون دیدایمر برای چه بهکار میرود؟
ارائهدهندگانِ خدمات سلامت بیشترین استفاده از آزمون دیدایمر را برای کمک به تعیینِ وجودِ یک اختلالِ لختهسازی خون انجام میدهند؛ از جمله:
- ترومبوز وریدِ عمقی (Deep vein thrombosis؛ DVT یا ترومبوزِ وریدی [Venous thrombosis]): ترومبوز وریدِ عمقی لختهای است که در یک وریدِ عمقیِ بدن تشکیل میشود. این لخته ممکن است جریانِ خون را در ورید بهطورِ نسبی یا کامل مسدود کند. بیشترِ DVTها در ساق، ران یا لگن رخ میدهند، اما میتوانند در بخشهای دیگرِ بدن از جمله بازو، مغز، روده، کبد یا کلیه نیز ایجاد شوند.
- آمبولیِ ریه (Pulmonary embolism؛ PE): آمبولیِ ریه لختهای در ریه است که وقتی لختهای در بخشِ دیگری از بدن (اغلب پا یا بازو) تشکیل شود و از راهِ جریانِ خون حرکت کند و در رگهای ریه گیر بیفتد، رخ میدهد.
- انعقادِ منتشرِ داخلِ عروقی (Disseminated intravascular coagulation؛ DIC): در DIC لختههای بسیار زیادی در بدن تشکیل میشود که میتواند به آسیبِ اندامها و عوارضِ جدیِ دیگر منجر شود. علاوه بر کمک به تشخیصِ DIC، از آزمونِ دیدایمر برای پایشِ مؤثر بودنِ درمانِ DIC نیز استفاده میشود.
- سکتهٔ مغزی (Stroke): سکته، یا «حملهٔ مغزی»، وقتی رخ میدهد که رگِ خونیِ مغز مسدود شود یا پاره گردد.
چرا به آزمون دیدایمر نیاز دارم؟
اگر دچار علائمِ یک اختلالِ لختهسازی باشید، ارائهدهندهٔ شما ممکن است درخواستِ آزمونِ دیدایمر بدهد؛ از جمله برای:
- ترومبوز وریدِ عمقی.
- آمبولیِ ریه.
- انعقادِ منتشرِ داخلِ عروقی.
- سکتهٔ مغزی.
ارائهدهندگان معمولاً آزمونِ دیدایمر را در اورژانس یا دیگر بخشهای بیمارستان انجام میدهند.
ترومبوز وریدِ عمقی
ترومبوز وریدِ عمقی معمولاً در یکی از پاها یا بازوها تشکیل میشود. همهٔ افرادِ دچار DVT علامت ندارند، اما علائم میتواند شاملِ مواردِ زیر باشد:
- ورمِ پا یا بازو که گاهی بهطورِ ناگهانی رخ میدهد.
- درد یا حساسیتِ پا که ممکن است فقط هنگامِ ایستادن یا راهرفتن رخ دهد.
- گرمی در ناحیهای از پا یا بازو که متورم است یا درد میکند.
- پوستِ قرمز یا تغییرِ رنگداده.
- بزرگترشدنِ غیرمعمولِ وریدهای نزدیکِ سطحِ پوست.
اگر دچار نشانهها و علائمِ ترومبوز وریدِ عمقی هستید و در حالِ حاضر در محیطِ درمانی نیستید، هرچه زودتر با ارائهدهندهٔ خدمات سلامت خود تماس بگیرید.
آمبولیِ ریه
علائمِ آمبولیِ ریه شاملِ مواردِ زیر است:
- شروعِ ناگهانیِ تنگینفس (Dyspnea) یا تندنفسی.
- دردِ تیزِ قفسهٔ سینه که اغلب هنگامِ سرفه یا حرکت رخ میدهد.
- درد در پشت.
- سرفه (گاهی با خلط یا آبدهانِ خونی).
- عرقکردن بیشازحدِ معمول.
- تندشدنِ ضربانِ قلب، تاکیکاردی (Tachycardia).
- احساسِ سرگیجه یا غش.
اگر علائمِ آمبولیِ ریه دارید، با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید یا هرچه سریعتر به نزدیکترین بخشِ اورژانسِ بیمارستان مراجعه کنید.
انعقادِ منتشرِ داخلِ عروقی
علائمِ DIC شاملِ مواردِ زیر است:
- خونریزی از لثهها.
- تهوع و/یا استفراغ.
- دردِ شدیدِ عضلانی و دردِ شکمی.
- تشنج.
- کمتر از معمول ادرارکردن.
اگر قبلاً برای شما DIC تشخیص داده شده است، ارائهدهندهٔ شما ممکن است بهطورِ منظم آزمونِ دیدایمر انجام دهد تا مطمئن شود درمانتان خوب عمل میکند.
سکتهٔ مغزی
علائمِ سکتهٔ مغزی شاملِ مواردِ زیر است:
- بیحسی یا ضعفِ ناگهانی در صورت، بازو یا پا، بهویژه در یک سمتِ بدن.
- گیجیِ ناگهانی، مشکل در صحبتکردن یا دشواری در درکِ صحبتِ دیگران.
- دشواریِ ناگهانی در دیدن با یک چشم یا هر دو چشم.
- مشکلِ ناگهانی در راهرفتن.
- سرگیجهٔ ناگهانی، ازدستدادنِ تعادل یا ناهماهنگیِ حرکتی.
- سردردِ شدیدِ ناگهانی بدونِ علتِ شناختهشده.
اگر شما یا فردِ دیگری این نشانهها و علائمِ سکتهٔ مغزی را تجربه میکنید، با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید یا هرچه سریعتر به نزدیکترین بیمارستان مراجعه کنید.
چه کسی آزمون دیدایمر را انجام میدهد؟
خونگیریها، از جمله برای آزمونِ دیدایمر، معمولاً توسط کارشناسِ خونگیری (Phlebotomist) انجام میشود، اما هر ارائهدهندهٔ آموزشدیده در خونگیری میتواند این کار را انجام دهد. سپس ارائهدهندهٔ شما نمونهها را به آزمایشگاه میفرستد؛ جایی که کارشناسِ علومِ آزمایشگاهی (Medical laboratory scientist) نمونهها را آماده میکند و آزمایشها را با دستگاههایی بهنامِ آنالیزور (Analyzers) انجام میدهد.
جزئیاتِ آزمون
چگونه برای آزمونِ دیدایمر آماده شوم؟
برای آزمونِ دیدایمر به کارِ ویژهای برای آمادگی نیاز ندارید.
در طولِ آزمونِ دیدایمر چه انتظاری داشته باشم؟
آزمونِ دیدایمر یک آزمایشِ خون است. معمولاً با مراحلِ زیر روبهرو میشوید:
- روی صندلی مینشینید یا روی تختِ طبی دراز میکشید و ارائهدهندهٔ خدمات سلامت، بازوهای شما را برای یافتنِ وریدی که بهآسانی قابلِ دسترسی باشد بررسی میکند؛ معمولاً در بخشِ داخلیِ بازو و سمتِ مقابلِ آرنج.
- پس از یافتنِ ورید، ناحیه را تمیز و ضدعفونی میکنند.
- سپس سوزنِ کوچکی را برای گرفتنِ نمونهٔ خون در ورید وارد میکنند. این کار ممکن است مانند نیشگونِ کوچک احساس شود.
- پس از واردکردنِ سوزن، مقدارِ کمی خون در لولهٔ آزمایش جمع میشود.
- وقتی خونِ کافی برای آزمایش جمع شد، سوزن خارج میشود و برای توقفِ خونریزی، پنبه یا گاز بر روی محل قرار میدهند.
- روی محل، چسبِ زخم میزنند و کار تمام است.
کلِ فرایند معمولاً کمتر از پنج دقیقه طول میکشد.
پس از آزمونِ دیدایمر چه انتظاری داشته باشم؟
پس از اینکه ارائهدهندهٔ شما نمونهٔ خون را گرفت، آن را برای آزمایش به آزمایشگاه میفرستد. وقتی نتایج آماده شد، ارائهدهندهٔ شما آنها را با شما در میان میگذارد.
خطراتِ آزمونِ دیدایمر چیست؟
آزمایشهای خون بخشِ بسیار رایج و ضروریِ ارزیابیهای پزشکی هستند. خطرِ انجامِ آزمایشِ خون بسیار کم است. ممکن است در محلِ خونگیری کمی حساسیت یا کبودی داشته باشید، اما این حالت معمولاً بهسرعت برطرف میشود.
نتایج و پیگیری
نتایجِ آزمونِ دیدایمر به چه معناست؟
گزارشهای آزمایشِ خون، از جمله گزارشِ آزمونِ دیدایمر، معمولاً اطلاعاتِ زیر را ارائه میکنند:
- نامِ آزمایشِ خون یا آنچه در خونِ شما اندازهگیری شده است.
- عدد یا اندازهگیریِ نتیجهٔ آزمایشِ خونِ شما.
- دامنهٔ طبیعیِ اندازهگیری برای آن آزمایش.
- اطلاعاتی که نشان میدهد آیا نتیجهٔ شما طبیعی یا غیرطبیعی، بالا یا پایین، یا مثبت یا منفی است.
نتیجهٔ طبیعیِ آزمونِ دیدایمر چیست؟
روشهای متعددی برای سنجشِ سطحِ دیدایمر در خون وجود دارد؛ بنابراین یک «دامنهٔ طبیعیِ» واحد برای همه وجود ندارد. نتایجِ آزمایشگاه شما مشخص میکند که سطحِ دیدایمر طبیعی، پایین یا بالا، یا مثبت یا منفی است.
اگر نتایجِ آزمایشگاه نشان دهد که سطحِ دیدایمرِ شما پایین، منفی یا طبیعی است، بهاحتمالِ زیاد دچار اختلالِ لختهسازی نیستید.
اگر برای شما انعقادِ منتشرِ داخلِ عروقی تشخیص داده شده و تحتِ درمان هستید، سطحِ طبیعی یا پایینِ دیدایمر در خون بهاحتمالِ زیاد به این معناست که درمانِ شما خوب عمل میکند.
نتیجهٔ بالای دیدایمر چه معنایی دارد؟
اگر نتایج نشان دهد که سطحِ دیدایمرِ شما بالاتر از حدِ طبیعی است، ممکن است به این معنا باشد که دچار اختلالِ لختهسازی خون هستید. آزمونِ دیدایمر نمیتواند نوعِ اختلالِ لختهسازیِ احتمالی یا محلِ لخته/لختهها را در بدن مشخص کند.
اگر برای شما انعقادِ منتشرِ داخلِ عروقی تشخیص داده شده و تحتِ درمان هستید، سطحِ بالای دیدایمر در خون بهاحتمالِ زیاد به این معناست که درمانِ شما خوب عمل نمیکند.
ممکن است سطحِ بالای دیدایمر داشته باشید بدونِ آنکه اختلالِ لختهسازی داشته باشید. شرایط و موقعیتهای دیگری که میتوانند سطحِ دیدایمر را بالاتر از حدِ طبیعی ببرند، شاملِ مواردِ زیرند:
- بارداری.
- بیماریِ قلبی.
- جراحیِ اخیر.
- تروما (آسیب).
- عفونت.
سطحِ دیدایمر همچنین در سالمندان گرایش به افزایش دارد، و اگر دچار آرتریتِ روماتوئید (Rheumatoid arthritis) باشید ممکن است نتایجِ مثبتِ کاذب رخ دهد.
اگر نتایجِ شما سطوحِ غیرطبیعیِ دیدایمر را نشان دهد، ارائهدهندهٔ شما احتمالاً درخواستِ آزمایشهای خونیِ بیشتر و/یا تصویربرداری میدهد تا به تشخیص برسد.
چه زمانی نتایجِ آزمونِ دیدایمر را میدانم؟
در اغلبِ موارد، ارائهدهندگان در موقعیتهای اورژانسی، آزمونِ دیدایمر را درخواست میکنند؛ زیرا لختههای خون میتوانند تهدیدکنندهٔ زندگی باشند. اگر این وضعیت دربارهٔ شما صدق میکند، احتمالاً نتایج در عرضِ چند ساعت آماده میشود.
اگر آزمونِ دیدایمر را برای پایشِ اثربخشیِ طرحِ درمانِ یک اختلالِ لختهسازی انجام دادهاید، احتمالاً نتایج در عرضِ یک تا دو روزِ کاری آماده میشود.
گامهای بعدی چیست؟
اگر نتایجِ آزمونِ دیدایمرِ شما غیرطبیعی بوده، ارائهدهندهٔ شما ممکن است یک یا چند روشِ تصویربرداری درخواست کند تا معلوم شود آیا دچار اختلالِ لختهسازی هستید و لخته/لختهها کجا ممکن است باشند. روشهای تصویربرداری شاملِ مواردِ زیر است:
- سونوگرافیِ داپلر (Doppler ultrasound): این روش با استفاده از امواجِ صوتی، از وریدهای شما تصویر میسازد.
- سیتی آنژیوگرافی (Computed tomography angiography؛ CT angiography): در این روش، ارائهدهندهٔ شما رنگِ مخصوصی را به یکی از وریدها تزریق میکند. این کار به نمایانشدنِ رگهای خونی روی دستگاهِ ویژهٔ اشعهٔ ایکس کمک میکند.
- اسکنِ تهویه-پرفیوژنِ ریه (Lung ventilation–perfusion scan؛ V/Q scan): اسکنِ V/Q ریه، از اسکنِ تهویه (V) برای سنجشِ جریانِ هوا در ریهها و از اسکنِ پرفیوژن (Q) برای دیدنِ محلِ جریانِ خون در ریهها استفاده میکند. هر دو آزمون از مقادیرِ کوچک و ایمنِ موادِ رادیواکتیو کمک میگیرند تا دستگاهِ اسکن ببیند هوا و خون چهقدر خوب در ریهها حرکت میکنند.
چه زمانی با پزشک تماس بگیرم؟
اگر علائمِ سکتهٔ مغزی یا آمبولیِ ریه را تجربه میکنید، با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید یا هرچه سریعتر به نزدیکترین بخشِ اورژانسِ بیمارستان مراجعه کنید.
اگر علائمِ ترومبوزِ وریدِ عمقی را تجربه میکنید، هرچه زودتر با ارائهدهندهٔ خدمات سلامتِ خود تماس بگیرید.
پرسشهای رایجِ دیگر
عواملِ خطرِ تشکیلِ لختهٔ خون چیست؟
عواملِ خطر برای تشکیلِ لختههای نامتناسب یا غیرطبیعی شاملِ مواردِ زیر است:
- انجامِ جراحیِ بزرگ یا تجربهٔ تروما (آسیب).
- بیحرکتیِ طولانیمدت، که میتواند شاملِ نشستنهای طولانی در سفرها یا استراحتِ طولانی در تخت باشد.
- مصرفِ قرصهای ضدبارداری یا درمانِ جایگزینیِ هورمون.
- بارداری یا زایمانِ اخیر.
- داشتنِ سابقهٔ خانوادگیِ لختهٔ خون، یا ابتلا به شرایطِ خاصی مانند بیماریِ فاکتورِ پنجِ لیدن (Factor V Leiden disease)، سندرمِ آنتیفسفولیپید (Antiphospholipid syndrome) یا پلیسیتمی ورا (Polycythemia vera).
- ابتلا به نوعی سرطان.
- ابتلا به بیماریِ کروناویروس ۲۰۱۹ (COVID-19).
- چاقی.
- سیگارکشیدن.
References/منابع
Lab Tests Online. D-dimer. Accessed 11/9/2021.
U.S. National Library of Medicine. D-Dimer Test. Accessed 11/9/2021.
MedlinePlus: Public health information platform provided by the National Library of Medicine (NLM) and is part of the National Institutes of Health (NIH).
این مطلب با سردبیری دکتر اکبر نیکپژوه، متخصص پزشکی پیشگیری و اجتماعی، استاد دانشگاه علوم پزشکی برای استفاده در وبسایت بیمارستان تهیه شده است.
لطفاً به یاد داشته باشید که پزشکی و سلامت همواره دانشی رو به کمال است. ضمن استفاده از مطالب علمی این بسته آموزشی، توصیههای سلامتی و درمانی ویژه خودتان را از پزشکان معالجتان دریافت کنید.
سلب مسئولیت: مطالب ارائهشده صرفاً جهت اطلاعرسانی و افزایش آگاهی عمومی تهیه شده و جایگزین توصیهها و دستورات پزشکی فردی نبوده و لازم است در هر مورد از دستورات پزشک معالج پیروی کرد و با پزشک معالج مشورت نمود.
تندرستی و سلامتی کامل شما آرزوی ماست.
