کولدوسنتز
کولدوسنتز (Culdocentesis) یک روش تشخیصی برای خارجکردن مایعِ غیرطبیعی از پشتِ واژن، در کولدوساک یا حفرهٔ داگلاس است. این روش مانند گذشته بهطور گسترده استفاده نمیشود، اما میتواند به تشخیص عفونت یا برخی وضعیتهای پزشکی کمک کند.
مرور کلی
کولدوسنتز چیست؟
کولدوسنتز یک روش پزشکی است که برای بررسیِ وجودِ مایعِ غیرطبیعی در پشتِ واژن و زیرِ رحم، در ناحیهای بهنام کولدوساک خلفی (posterior cul-de-sac؛ حفرهٔ داگلاس [pouch of Douglas]) انجام میشود. ارائهدهندهٔ خدمات سلامت یک سوزنِ نازک را از دیوارهٔ واژن وارد میکند تا نمونهای از مایعِ این ناحیه را برای آزمایش بهدست آورد.
سونوگرافی ترانسواژینال (Transvaginal ultrasound) تا حد زیادی جایگزینِ کولدوسنتز شده است زیرا میتواند وجودِ مایعِ شکمی و لگنی را نشان دهد. جراحان ممکن است بهجای کولدوسنتز از روشهای کمتهاجمی (Minimally invasive) یا روشهای جراحی با هدایتِ تصویری (Image-guided) استفاده کنند.
کولدوساک چیست؟
افراد مؤنث دو کولدوساک دارند ــ یکی قدامی (در جلو) و دیگری خلفی (در پشت). کولدوساک قدامی بینِ مثانه و رحم قرار دارد. کولدوساک خلفی بینِ رحم و راستروده (در پشتِ واژن) قرار گرفته است. به کولدوساک خلفی «حفرهٔ داگلاس» نیز گفته میشود. اگر دچار برخی شرایط پزشکی باشید، ممکن است مایع در حفرهٔ خلفی تجمع یابد. کولدوسنتز روشی تشخیصی برای خارجکردنِ مایع از حفرهٔ داگلاس (یا کولدوساک خلفی) و آزمایشِ آن برای یافتنِ مشکلات است.
کولدوسنتز چه زمانی انجام میشود؟
برخی بیماریها و عفونتها باعث میشوند مایعِ غیرطبیعی کولدوساکِ خلفی را پُر کند. بیشترِ ارائهدهندگانِ خدمات سلامت از سونوگرافی برای یافتنِ مایعِ پشتِ رحم استفاده میکنند. اگر به غیرطبیعیبودنِ مایع مشکوک باشند، ممکن است برای خارجکردنِ مایع و انجامِ آزمایش، کولدوسنتز انجام دهند.
برخی دلایل انجامِ کولدوسنتز عبارتاند از:
- پارگیِ بارداری خارجرحمی (Ectopic pregnancy).
- بیماریِ التهابیِ لگن (Pelvic inflammatory disease؛ PID).
- پارگیِ کیستهای تخمدان.
- آندومتریوز.
- فیبروییدهای رحمی.
- تروما به لگن.
- درد در لگن یا پایینِ شکم.
جزئیات آزمون
هدف از کولدوسنتز چیست؟
وقتی لازم باشد مایعِ پشتِ واژن خارج و از نظرِ عفونت آزمایش شود، ارائهدهنده ممکن است کولدوسنتز انجام دهد.
چگونه برای کولدوسنتز آماده شوم؟
برای کولدوسنتز به آمادگیِ زیادی نیاز ندارید. ممکن است ارائهدهنده توصیه کند چند دقیقه پیش از آزمون بیحرکت بمانید یا بنشینید. چون احتمالاً داروی بیحسی برای بیحسکردنِ واژن دریافت میکنید، ممکن است لازم باشد پس از پایانِ کار کسی شما را به منزل برساند.
کولدوسنتز چگونه انجام میشود؟
مراحلِ معمولِ این روش شاملِ مواردِ زیر است:
- ارائهدهندهٔ خدمات سلامت معاینهٔ لگنی انجام میدهد و یک ابزارِ جراحی را وارد میکند تا دهانهٔ رحم را کمی بالا نگه دارد. این کار نباید دردناک باشد، اما ممکن است ناراحتکننده باشد.
- ارائهدهنده ناحیهای از دهانهٔ رحم را با بیحسیِ موضعی بیحس میکند.
- ارائهدهنده یک سوزنِ نازک را از دیوارهٔ واژن، در زیرِ انتهای دهانهٔ رحم، وارد میکند. سوزن به یک سرنگ متصل است که مایع را جمعآوری میکند.
- در نهایت، ارائهدهنده نمونهای از مایعِ کولدوساکِ خلفی را از طریقِ سوزن برمیدارد.
نمونهٔ مایع برای آزمایش به آزمایشگاه ارسال میشود. ممکن است پس از کولدوسنتز احساس ناراحتی یا گرفتگی (کرامپ) داشته باشید، اما این احساس طی ۲۴ تا ۴۸ ساعت برطرف میشود.
آیا این آزمون دردناک است؟
خیر، کولدوسنتز نباید دردناک باشد. دارویی دریافت میکنید که ناحیهٔ ورودِ سوزن را بیحس میکند. ممکن است گرفتگی و ناراحتیِ خفیف رخ دهد.
اگر برای آرامسازی به شما دارو داده شده باشد، ممکن است لازم باشد کسی شما را به منزل برساند.
خطراتِ کولدوسنتز چیست؟
خطراتِ کولدوسنتز شاملِ مواردِ زیر است:
- سوراخشدنِ رحم یا راستروده.
- عفونت.
- سوراخشدنِ رگهای خونی، کیستها یا تومورها.
کولدوسنتز چگونه به تشخیصِ بارداری خارجرحمی کمک میکند؟
در گذشته و پیش از دسترسبودنِ گستردهٔ سونوگرافی، این روش برای تشخیصِ بارداریِ خارجرحمیِ پارهشده با هموپریتونئوم (خونریزی در حفرهٔ شکمی) ارزشمند بود. در آن زمان، بارداریهای خارجرحمی تا پیش از پارگی کشف نمیشدند. امّا اکنون سونوگرافی میتواند بارداریِ خارجرحمی را پیش از پارگی شناسایی کند و نیاز به کولدوسنتز را کاهش دهد.
نتایج و پیگیری
نتایجِ کولدوسنتز چه معنایی دارند؟
نتیجهٔ طبیعی یعنی مایعِ شما شفاف است. وجودِ مایعِ خونی، چرکی یا حجمِ زیادِ مایعِ شفاف میتواند نشاندهندهٔ مشکل باشد.
برای نمونه، مایعِ زرد و چرکی نشاندهندهٔ عفونت است. خونی که لخته نمیشود بهمعنای پارگیِ بارداریِ خارجرحمی است، زیرا خونِ ناحیهٔ کولدوساک شما لخته تشکیل نمیدهد.
بسته به نتایجِ آزمایش، ممکن است لازم باشد مایع تخلیه شود یا با آنتیبیوتیک درمان شود.
چه زمانی با پزشک تماس بگیرم؟
اگر دردِ شدید در شکم یا لگن دارید، با ارائهدهندهٔ خدمات سلامت تماس بگیرید؛ این میتواند نشاندهندهٔ یک مشکل باشد. اگر کولدوسنتز انجام دادهاید، در صورتِ خونریزیِ شدید، درد یا علائمی مانند آنفلوانزا با ارائهدهنده تماس بگیرید.
جزئیات تکمیلی
تفاوتِ کولدوسنتز و کولپوسنتز چیست؟
کولپوسنتز اصطلاحی قدیمی برای کولدوسنتز است. این دو، یک روش هستند.
تفاوتِ کولدوسنتز و آمنیوسنتز چیست؟
آمنیوسنتز روشی است که در آن ارائهدهنده در دورانِ بارداری مایعِ آمنیوتیک را از رحم خارج میکند تا از نظرِ عفونت یا ناهنجاریهای کروموزومی بررسی شود.
References/منابع
- Kho RM, Lobo RA. Ectopic pregnancy: etiology, pathology, diagnosis, management, fertility prognosis. In: Lobo RA, Gershenson DM, Lentz GM, Valea FA, eds. Comprehensive Gynecology. 7th ed. Philadelphia, PA: Elsevier; 2017:chap 17. Accessed 8/31/2022.
- Herd AM, Sokal J. Case report: atypical ectopic pregnancy and culdocentesis. Still a valuable emergency medicine procedure. Can Fam Physician. 2001 Oct;47:2057-8, 2061. Accessed 8/31/2022.
- Lafans K, Kok SJ. Culdocentesis. [Updated 2022 May 7]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2022 Jan-. Accessed 8/31/2022.
- Sivalingam VN, Duncan WC, Kirk E, Shephard LA, Horne AW. Diagnosis and management of ectopic pregnancy. J Fam Plann Reprod Health Care. 2011 Oct;37(4):231-40. Accessed 8/31/2022.
MedlinePlus: Public health information platform provided by the National Library of Medicine (NLM) and is part of the National Institutes of Health (NIH).
این مطلب با سردبیری دکتر اکبر نیکپژوه، متخصص پزشکی پیشگیری و اجتماعی، استاد دانشگاه علوم پزشکی برای استفاده در وبسایت بیمارستان تهیه شده است.
لطفاً به یاد داشته باشید که پزشکی و سلامت همواره دانشی رو به کمال است. ضمن استفاده از مطالب علمی این بسته آموزشی، توصیههای سلامتی و درمانی ویژه خودتان را از پزشکان معالجتان دریافت کنید.
سلب مسئولیت: مطالب ارائهشده صرفاً جهت اطلاعرسانی و افزایش آگاهی عمومی تهیه شده و جایگزین توصیهها و دستورات پزشکی فردی نبوده و لازم است در هر مورد از دستورات پزشک معالج پیروی کرد و با پزشک معالج مشورت نمود.
تندرستی و سلامتی کامل شما آرزوی ماست.
