فیلم آموزش همگانی
ضربهٔ مغزی (Concussion) چیست؟
ضربهٔ مغزی (Concussion) نوعی آسیب تروماتیک مغزی (Traumatic Brain Injury – TBI) است. این مشکل معمولاً زمانی رخ میدهد که سر شما بهشدت به یک جسم برخورد کند. به این حالت گاهی «ضربه به سر» گفته میشود. همچنین ممکن است بر اثر ضربه به گردن یا بدن ایجاد شود. این وضعیت باعث حرکت ناگهانی سر و در نتیجه تکانخوردن یا لرزیدن مغز میشود.
ضربهٔ مغزی میتواند خفیف یا شدید باشد. این مشکل ممکن است عوارض جدی داشته باشد، از جمله آسیب به سلولهای مغزی. همچنین میتواند روی مواد شیمیایی موجود در مغز و بدن اثر بگذارد.
بیش از نیمی از مراجعات اورژانسی برای آسیبهای مغزی تروماتیک (TBI) مربوط به کودکان ۵ تا ۱۸ ساله است.
علائم ضربهٔ مغزی
بیشتر افراد پس از ضربهٔ مغزی بیدار میمانند. بااینحال، برخی ممکن است هوشیاری خود را از دست بدهند. علائم ضربهٔ مغزی میتوانند بلافاصله ظاهر شوند. برخی حتی ممکن است چند ساعت یا چند روز بعد دیده شوند. علائم شامل موارد زیر است:
- سردرد یا احساس فشار در سر
- مشکل در تمرکز
- از دست دادن حافظه
- حالت گیجی در چهره
- سردرگمی
- سرگیجه یا مشکل در حفظ تعادل
- تاری دید
- مشکل در شنوایی
- پاسخ کند به پرسشها
- تهوع و/یا استفراغ
- حساسیت به نور یا صدا
- تغییر در خلقوخو یا رفتار
- تغییر در خواب، از جمله مشکل در بهخوابرفتن یا خوابیدن بیش از حد معمول
اگر احتمال ضربهٔ مغزی وجود دارد، در صورت مشاهدهٔ موارد زیر سریعاً کمک بگیرید. ممکن است نیاز باشد فرد دیگری برای شما درخواست کمک کند:
- علائمی که بدتر میشوند، مانند سردرد
- استفراغ مکرر
- ناتوانی در بیدار شدن
- گیجی مداوم
- مشکل در صحبتکردن، راهرفتن یا برقراری تماس چشمی
- ضعف یا بیحسی در بازوها یا پاها
- از دست دادن هوشیاری
- تشنج
علت ضربهٔ مغزی چیست؟
ورزشها یکی از علل اصلی ضربهٔ مغزی هستند. ضربهٔ مغزی میتواند در طول تمرین یا مسابقه رخ دهد. همچنین ممکن است در اثر سقوط، سانحه یا تصادف بهوجود آید. ورزشهایی که در ایران بیشترین ارتباط با ضربهٔ مغزی دارند عبارتاند از:
- فوتبال
- فوتسال
- کشتی
- تکواندو
- کاراته
- جودو
- بسکتبال
- دوچرخهسواری
- اسبسواری
- ورزشهای رزمی (مانند بوکس یا MMA)
ضربهٔ مغزی چگونه تشخیص داده میشود؟
اگر پس از ضربه به سر، گردن یا بدن دچار علائم ضربهٔ مغزی شدید، با پزشک تماس بگیرید. پزشک میخواهد بداند چگونه آسیب دیدهاید. او ممکن است حواس، تعادل، رفلکسها، حافظه و تفکر شما را آزمایش کند.
پزشک ممکن است برای بررسی مغز، آزمایشهای تصویربرداری درخواست کند. این موارد شامل سیتیاسکن (Computed Tomography – CT scan) و تصویربرداری تشدید مغناطیسی (Magnetic Resonance Imaging – MRI) هستند. این اسکنها تصاویری از مغز تهیه میکنند و خونریزی، تورم یا شکستگیها را بررسی میکنند.
آیا میتوان از ضربهٔ مغزی پیشگیری یا اجتناب کرد؟
راه تضمینی برای پیشگیری از ضربهٔ مغزی وجود ندارد. بااینحال، میتوانید خطر آن را کاهش دهید:
- یادگیری تکنیکهای صحیح در ورزش یا فعالیت
- رعایت همهٔ قوانین ایمنی
- استفاده از تجهیزات حفاظتی مناسب در ورزشها (اطمینان از اندازهٔ مناسب و سالم بودن آنها)
- بستن کمربند ایمنی در خودرو
- استفاده از کلاه ایمنی هنگام دوچرخهسواری و موتورسواری
- دور نگه داشتن خانه از خطراتی که میتوانند باعث لغزش یا سقوط شوند
درمان ضربهٔ مغزی
اگر ضربهٔ مغزی داشته باشید، مغز شما به زمان برای بهبود نیاز دارد. استراحت کافی بسیار مهم است. باید از فعالیتهای بدنی فاصله بگیرید. همچنین باید از نظر ذهنی استراحت کنید؛ یعنی مطالعه، تماشای تلویزیون یا استفاده از تلفن و رایانه ممنوع است. ممکن است لازم باشد مدتی در خانه بمانید و به مدرسه یا محل کار نروید. در این مورد با پزشک مشورت کنید که چه زمانی میتوانید به روال عادی برگردید.
در طول دورهٔ بهبودی باید:
- مایعات کافی مانند آب بنوشید
- غذای سالم بخورید
- خواب کافی داشته باشید
- از مصرف الکل خودداری کنید
- از رانندگی یا کار با ماشینآلات پرهیز کنید
- از فعالیتهایی که ممکن است علائم را بدتر کنند یا روی تعادل اثر بگذارند اجتناب کنید (مانند سفر با هواپیما، قطار یا قایق)
- در مورد مصرف هرگونه دارو با پزشک مشورت کنید
هنگام ضربهٔ مغزی ممکن است احساسات شما تغییر کند. ممکن است احساس ناامیدی، عصبانیت، غم یا سردرگمی داشته باشید. احساسات خود را با پزشک، خانواده و دوستان در میان بگذارید. آنها میتوانند حمایت لازم را فراهم کنند.
زندگی با ضربهٔ مغزی
بیشتر افراد پس از ضربهٔ مغزی بهبود پیدا میکنند و دچار آسیب دائمی مغز نمیشوند. بااینحال، این آسیب میتواند خطر ابتلا به «سندرم پس از ضربهٔ مغزی (Post-Concussion Syndrome – PCS)» را افزایش دهد. این سندرم ممکن است باعث ماندگاری علائم برای ماهها یا سالها شود. مشکلات حافظهٔ طولانیمدت نمونهای از این وضعیت است.
تا قبل از بهبودی کامل به فعالیتها برنگردید. یک ضربهٔ دوم به سر، حتی خفیف، میتواند خطرناک باشد. ممکن است دچار وضعیتی نادر به نام «سندرم ضربهٔ دوم (Second Impact Syndrome)» شوید. این وضعیت باعث تورم سریع مغز میشود که میتواند مرگبار باشد.
داشتن یک ضربهٔ مغزی خطر ضربات بعدی را افزایش میدهد. هرچه تعداد ضربهها بیشتر باشد، شدت آنها میتواند بدتر شود. آسیب مغزی ممکن است تجمع پیدا کند و منجر به آسیبهای مغزی دیگر شود.
پرسشهایی که باید از پزشک بپرسید
- آیا ممکن است بدون آگاهی دچار ضربهٔ مغزی شده باشم؟
- آیا دارویی وجود دارد که علائم من را از بین ببرد؟
- اگر علائم من بدتر شد چه باید بکنم؟
- چه زمانی میتوانم به روال عادی، از جمله ورزش، بازگردم؟
- اگر یک بار ضربهٔ مغزی داشته باشم، احتمال تکرار آن چقدر است؟
Resources/منابع
- American Academy of Family Physicians: Concussions in Kids
- Centers for Disease Control and Prevention: Brain Injury Basics
این مطلب با سردبیری دکتر اکبر نیکپژوه، متخصص پزشکی پیشگیری و اجتماعی، استاد دانشگاه علوم پزشکی برای استفاده در وبسایت بیمارستان تهیه شده است.
لطفاً به یاد داشته باشید که پزشکی و سلامت همواره دانشی رو به کمال است. ضمن استفاده از مطالب علمی این بسته آموزشی، توصیههای سلامتی و درمانی ویژه خودتان را از پزشکان معالجتان دریافت کنید.
سلب مسئولیت: مطالب ارائهشده صرفاً جهت اطلاعرسانی و افزایش آگاهی عمومی تهیه شده و جایگزین توصیهها و دستورات پزشکی فردی نبوده و لازم است در هر مورد با پزشک معالج مشورت شود.
تندرستی و سلامتی کامل شما آرزوی ماست.
