فلج مغزی (Cerebral palsy)
کتابچه دیجیتال
برای مطالعه کتابچه دیجیتال زیر را ورق بزنید:
پادکست
برای گوش کردن به پادکست، از دکمه پخش زیر استفاده نمایید:
فیلم آموزش همگانی
فلج مغزی (Cerebral palsy) چیست؟
فلج مغزی (Cerebral palsy – CP) گروهی از اختلالات عصبی (مغزی) است. این اختلالات بر حرکت بدن و هماهنگی عضلات تأثیر میگذارند. فلج مغزی معمولاً در نوزادی یا اوایل کودکی، همزمان با رشد مغز ظاهر میشود. کودکان مبتلا به CP ممکن است عضلاتی سفت یا ضعیف داشته باشند. این حالت میتواند باعث حرکات غیرعادی عضلات شود. نوزادان مبتلا به CP ممکن است دیرتر از حد معمول شروع به غلتیدن، نشستن، چهار دستوپا رفتن یا راهرفتن کنند.
شدت CP میتواند خفیف یا شدید باشد. کودکی با CP خفیف ممکن است حرکات ناشیانه داشته باشد، اما به کمک اندکی نیاز داشته باشد یا اصلاً نیازی به کمک نداشته باشد. کودکی با CP شدید ممکن است نتواند راه برود، در صحبتکردن مشکل داشته باشد و به مراقبت و کمک مادامالعمر نیاز پیدا کند.
سه نوع کلی CP وجود دارد:
- CP اسپاستیک (Spastic CP) شایعترین نوع است. باعث سفتشدن عضلات و دشواری در حرکت میشود. بسته به نوع و شدت، میتواند تنها یک سمت بدن، فقط پاها یا کل بدن را درگیر کند.
- CP دیسکینتیک (Dyskinetic CP) باعث حرکات غیرقابلکنترل بدن میشود. این حرکات میتوانند آهسته یا سریع و تکانشی باشند. کل بدن را درگیر میکند.
- CP آتاکسیک (Ataxic CP) بر تعادل، هماهنگی و درک عمق تأثیر میگذارد. کمترین شیوع را در میان انواع CP دارد.
برخی کودکان علائم بیش از یک نوع CP را نشان میدهند. این حالت به نام CP مختلط (Mixed CP) شناخته میشود.
بسیاری از کودکان مبتلا به CP شرایط دیگری نیز دارند. شایعترین آنها عبارتاند از:
- ناتوانی ذهنی یا مشکلات یادگیری
- تشنج
- تأخیر در رشد و تکامل
- تغییر شکلهای ستون فقرات
- کاهش بینایی یا شنوایی
- اختلالات گفتاری
- عفونتها و بیماریهای مزمن
علائم CP
کودکان مبتلا به CP طیف وسیعی از علائم را نشان میدهند. این علائم معمولاً با گذر زمان بدتر نمیشوند. ممکن است شامل موارد زیر باشند:
- عضلات سفت یا بیشازحد شل
- حرکات غیرقابلکنترل
- کمبود هماهنگی
- دشواری در راهرفتن (برای مثال، کشیدهشدن یک پا یا پا هنگام راهرفتن)
- مشکل در کنترل حرکات ظریف (مانند نوشتن یا بستن دکمهٔ لباس)
- مشکل در صحبتکردن، بلع یا غذاخوردن
- ترشح بیشازحد بزاق
- تشنج
علائم CP معمولاً در چند ماه اول زندگی نوزاد بروز میکنند. اغلب این علائم نشاندهندهٔ تأخیر رشدی هستند؛ به این معنا که کودک بهموقع به نقاط عطف رشدی مانند غلتیدن، نشستن، چهار دستوپا رفتن یا راهرفتن نمیرسد.
چه چیزی باعث CP میشود؟
CP به دلیل رشد غیرطبیعی مغز یا آسیب مغزی ایجاد میشود. این آسیب ممکن است قبل از تولد کودک، هنگام تولد یا در چند سال اول زندگی رخ دهد. در بیشتر موارد، CP از بدو تولد وجود دارد.
بهطور طبیعی، مغز پیامهایی برای بدن ارسال میکند که دقیقاً چه زمانی و چگونه حرکت کند. در کودکان مبتلا به CP، بخشی از مغز که این پیامها را ارسال میکند آسیب دیده است. این موضوع بر نحوهٔ صحبتکردن، راهرفتن و حرکت کودک تأثیر میگذارد.
برخی عفونتها در مادر باردار میتوانند خطر آسیب مغزی در جنین در حال رشد و در نتیجه بروز CP را افزایش دهند؛ از جمله سرخجه یا آبلهمرغان. گاهی اوقات مغز نوزاد در رحم بهدرستی رشد نمیکند که میتواند منجر به CP شود. علت دقیق این مسئله همیشه مشخص نیست، اما در برخی موارد با تماس مادر با مواد سمی مرتبط است.
زایمان یا تولد دشوار نیز میتواند باعث CP شود؛ بهویژه اگر اکسیژن کافی به مغز نوزاد نرسد. یرقان شدید در نوزادان که درمان نشود نیز میتواند به CP منجر شود.
مننژیت یا آنسفالیت ویروسی در کودکان نیز میتواند باعث CP شود. مننژیت موجب التهاب پردههای اطراف مغز و نخاع میشود و آنسفالیت ویروسی موجب التهاب خود مغز.
آسیبهای مغزی در چند ماه یا سال اول زندگی – مثلاً بر اثر تصادف یا تکاندادن شدید – نیز میتوانند علت CP باشند.
در بسیاری از موارد، علت CP کودک هرگز مشخص نمیشود.
عوامل خطر
برخی شرایط میتوانند خطر ابتلای نوزاد به CP را افزایش دهند. عوامل خطر شامل موارد زیرند:
- عفونتهایی مانند سرخجه در مادر باردار
- مشکلات گردش خون در مغز پیش از تولد
- رشد غیرطبیعی مغز
- تولد زودرس یا وزن کم هنگام تولد
- وضعیت بریچ (تولد پاها یا باسن ابتدا) در شروع زایمان
- زایمان دشوار یا تولد چندقلو
- تماس مادر باردار با مواد سمی
- یرقان شدید در نوزادان
- عفونتهای پس از تولد در نوزاد، مانند مننژیت باکتریایی
- آسیبهای سر پس از تولد
چگونه CP تشخیص داده میشود؟
CP اغلب در دو سال اول زندگی کودک تشخیص داده میشود. پزشک به بررسی عضلات، وضعیت بدنی و رفلکسهای کودک میپردازد. همچنین از شما دربارهٔ رشد فیزیکی کودک سؤال میکند و ممکن است او را برای مدتی تحت نظر قرار دهد تا رشد و تکامل او را ارزیابی کند.
پزشک ممکن است آزمایشهای ویژهای مانند سیتیاسکن (CT scan) یا امآرآی (MRI) تجویز کند تا آسیب احتمالی مغز مشخص شود. این آزمایشها همچنین به پزشک کمک میکنند تا مطمئن شود علائم کودک ناشی از بیماری دیگری نیست.
کودکانی با علائم خفیفتر ممکن است تا ۴ یا ۵ سالگی تشخیص داده نشوند.
آیا میتوان از CP پیشگیری یا اجتناب کرد؟
برخی موارد CP قابلپیشگیری نیستند؛ زیرا ناشی از عوارضی هستند که در دوران بارداری یا تولد رخ میدهند و قابل پیشبینی نیستند.
بهترین راه برای پیشگیری از CP، کاهش عوامل خطر است. این کار با موارد زیر امکانپذیر است:
- حفظ سلامت جسمی در دوران بارداری؛ شامل تغذیهٔ سالم، ورزش و استراحت کافی
- مصرف اسید فولیک؛ این مکمل از تولد زودرس (مرتبط با CP) پیشگیری میکند و به رشد عصبی کمک مینماید
- مراجعه منظم به پزشک در دوران بارداری و گزارش هرگونه مشکل
- پرهیز از عادات ناسالم مانند مصرف الکل، سیگار یا مواد مخدر
- بررسی یرقان پس از تولد؛ یرقان درماننشده میتواند منجر به CP شود
- واکسیناسیون بهموقع نوزاد؛ برخی بیماریهای قابل پیشگیری مانند سرخجه میتوانند باعث CP شوند
- پیشگیری از آسیب یا حادثه؛ همیشه کودک را در صندلی ایمنی خودرو محکم ببندید و هرگز کودک را تکان ندهید. تکاندادن میتواند آسیب مغزی و CP ایجاد کند. اطمینان حاصل کنید هر کسی که از کودک مراقبت میکند، قابلاعتماد باشد و آسیبی به او نرساند.
درمان CP
هیچ درمان قطعی برای CP وجود ندارد. اگر کودک شما مبتلا به CP باشد، پزشک به شما کمک میکند یک برنامهٔ درمانی تهیه کنید تا مهارتهای او بهبود یابد. این برنامه ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- فیزیوتراپی: تمرینها و آموزشهای عضلانی به کودک کمک میکنند تعادل، انعطافپذیری، هماهنگی و قدرت خود را بهبود بخشد. همچنین به او میآموزد از وسایل کمکی مانند عصا، بریس، آتل یا در صورت نیاز ویلچر استفاده کند.
- گفتاردرمانی: گفتاردرمانگر به کودک در گفتن کلمات یا زبان اشاره، بلع و غذاخوردن کمک میکند.
- کاردرمانی: به کودک میآموزد چگونه از خود مراقبت کند و فعالیتهای روزمره را در خانه یا مدرسه انجام دهد. همچنین مهارتهای حرکتی ظریف مانند نوشتن را تقویت میکند.
- داروها: پزشک ممکن است شلکنندهٔ عضلات برای کاهش سفتی عضلات تجویز کند. اگر کودک تشنج دارد، داروهای ضدتشنج پیشنهاد میشود.
- جراحی: در مواردی که عضلات یا تاندونها بسیار سفت باشند و دامنهٔ حرکتی بازو یا پا محدود شود، پزشک ممکن است جراحی را توصیه کند.
زندگی با CP
بسیاری از افراد مبتلا به CP بیشتر عمر خود را تحت درمان هستند. برخی نیز از روشهای دیگر برای مدیریت بیماری استفاده میکنند.
وسایل کمکی ارتوپدی به حرکت پایدارتر کمک میکنند؛ از جمله بریسها، گُوِهها، صندلیهای ویژه، واکرهای چرخدار یا اسکوترهای برقی. بسیاری از وسایل کمکی برای افراد مبتلا به CP یا بیماریهای ناتوانکننده دیگر طراحی شدهاند؛ مانند رایانهها، نرمافزارها، دستگاههای تولید صدا و کتابهای تصویری برای کمک به ارتباط.
بسیاری از والدین برای فرزندان خود به سراغ روشهای طب مکمل و جایگزین (CAM) میروند. اگرچه FDA این درمانها را تأیید نکرده، برخی والدین نتایج مثبتی گزارش کردهاند. از جمله:
- درمان با اکسیژن پرفشار (Hyperbaric oxygen therapy)
- تحریک الکتریکی (Electrical stimulation)
- راهبردهای آموزشی ویژه
- درمان با سلولهای بنیادی (Stem cell therapy)
پرسشهایی که باید از پزشک بپرسید
- کجا میتوانم کمک و حمایت در جامعه دریافت کنم؟
- آیا فرزندم میتواند به مدرسه برود؟
- چه تجهیزات ویژهای در خانه نیاز دارم؟
- آیا فرزندم یاد میگیرد صحبت کند؟
- آیا فرزندم میتواند بدون کمک راه برود؟
- آیا فرزندم میتواند روزی مستقل زندگی کند؟
Resources/منابع
- Centers for Disease Control and Prevention: Cerebral Palsy
- National Institute of Neurological Disorders and Stroke: Cerebral Palsy: Hope Through Research
- U.S. National Library of Medicine: Cerebral Palsy
این مطلب با سردبیری دکتر اکبر نیکپژوه، متخصص پزشکی پیشگیری و اجتماعی، استاد دانشگاه علوم پزشکی برای استفاده در وبسایت بیمارستان تهیه شده است.
لطفاً به یاد داشته باشید که پزشکی و سلامت همواره دانشی رو به کمال است. ضمن استفاده از مطالب علمی این بسته آموزشی، توصیههای سلامتی و درمانی ویژه خودتان را از پزشکان معالجتان دریافت کنید.
سلب مسئولیت: مطالب ارائهشده صرفاً جهت اطلاعرسانی و افزایش آگاهی عمومی تهیه شده و جایگزین توصیهها و دستورات پزشکی فردی نبوده و لازم است در هر مورد با پزشک معالج مشورت شود.
تندرستی و سلامتی کامل شما آرزوی ماست.
همچنین بخوانید
