فیلم آموزش همگانی
آنافیلاکسی (Anaphylaxis) چیست؟
آنافیلاکسی (Anaphylaxis) یک واکنش تهدیدکنندهٔ زندگی و تمامبدنی است که اغلب هنگام قرار گرفتن در معرض برخی غذاها (متفاوت از عدمتحمل غذایی)، گزش یا نیش حشرات، برخی داروها و لاتکس رخ میدهد. شدت واکنشهای آنافیلاکسی متغیر است و همهٔ واکنشهای آلرژیک منجر به آنافیلاکسی نمیشوند. اما در صورت وقوع، نیاز به توجه پزشکی فوری یا تماس با اورژانس (۹۱۱) وجود دارد.
درک آنافیلاکسی: حقایق و علل کلیدی
- ۳۳ میلیون آمریکایی با آلرژی غذایی تهدیدکنندهٔ زندگی زندگی میکنند. از این تعداد، یک نفر از هر ۱۳ کودک آلرژی غذایی تهدیدکنندهٔ زندگی دارد. سالانه بین ۱۵۰ تا ۲۰۰ مرگ بر اثر واکنشهای آلرژیک به غذا رخ میدهد.
- حدود ۴۰ مرگ در سال بر اثر واکنشهای آلرژیک به نیش حشرات ایجاد میشود.
- حدود ۴۰۰ مرگ در سال بر اثر واکنشهای آلرژیک به داروها رخ میدهد.
- بین ۱ تا ۶ درصد آمریکاییها آلرژی به لاتکس دارند.
علائم آنافیلاکسی
علامت اصلی آنافیلاکسی انسداد راه هوایی است و نیاز فوری به توجه پزشکی اورژانسی (۹۱۱) دارد. بهطور کلی، علائم بهطور ناگهانی (طی ۵ تا ۳۰ دقیقه پس از تماس) ظاهر میشوند و بسته به شدت آلرژی و میزان تماس متفاوتاند. این علائم از خفیف تا شدید متغیرند. نشانهها یا علائم هشدار شامل موارد زیر است:
- تورم در دهان، گلو یا سایر اندامها
- کهیر، راش پوستی یا خارش پوست
- رنگپریدگی یا قرمزی و گرمی پوست (flushed)
- مشکل در تنفس یا نفسنفسزدن
- احساس فشار یا تنگی در قفسهٔ سینه
- سرگیجه
- غش کردن
- درد شکم
- تهوع، استفراغ یا اسهال
- احساس اضطراب
- فشار خون پایین
- ایست قلبی
چه چیزی باعث آنافیلاکسی میشود؟
شایعترین علل آنافیلاکسی واکنش به غذاها (بهویژه خوردن یا لمس بادامزمینی)، داروها و نیش حشرات است. سایر علل شامل ورزش و قرار گرفتن در معرض لاتکس هستند. گاهی علت ناشناخته باقی میماند. در واکنش طبیعی، بدن شما آنتیبادیهایی برای مبارزه با آلرژن تولید میکند. اما در یک واکنش شدید، سیستم ایمنی بیشازحد واکنش نشان میدهد و آنافیلاکسی رخ میدهد.
علل رایج آنافیلاکسی:
- غذاهایی مانند صدف (Shellfish)، مغزها، بادامزمینی، تخممرغ و میوهها
- داروها، از جمله آنتیبیوتیکها، آسپرین، مُسکنهای بدون نسخه، واکسنهای آلرژی و مواد حاجب (Contrast dye) در تصویربرداریهایی مانند MRI
- لاتکس یا لاستیک موجود در دستکشهای جراحی، وسایل پزشکی و بسیاری از محصولات خانگی
- نیش حشرات: زنبور عسل، زنبور زرد (Wasp)، زنبور قرمز (Hornet)، Yellow jacket، Sawfly و مورچههای آتشین (Fire ants)
اکثر افراد دارای آلرژی غذایی به کمتر از ۴ ماده غذایی حساس هستند. علاوه بر این، برخی افزودنیهای غذایی مانند رنگ خوراکی زرد و آسپارتام (شیرینکنندهٔ مصنوعی) میتوانند واکنش آلرژیک ایجاد کنند. شکر و برخی چربیها هرچند ناسالماند، اما با آلرژی غذایی مرتبط نیستند.
عوامل افزایشدهندهٔ خطر آنافیلاکسی:
- سابقهٔ آنافیلاکسی: اگر یکبار دچار آن شدهاید، احتمال وقوع دوباره و شدیدتر شدن وجود دارد.
- آلرژی یا آسم: افراد مبتلا به این شرایط بیشتر در معرض آنافیلاکسی هستند.
- برخی بیماریها: مانند بیماری قلبی و ماستوسیتوز (تجمع غیرطبیعی نوعی گلبول سفید).
چگونه آنافیلاکسی را شناسایی و از آن پیشگیری کنیم؟
- از خوردن یا لمس غذاهای حساسیتزا پرهیز کنید. هنگام سفارش غذا در رستوران دربارهٔ مواد تشکیلدهنده بپرسید و حتماً به گارسون اطلاع دهید.
- برچسب ترکیبات و هشدارهای روی محصولات بستهبندیشده را بخوانید. برخی محصولات ممکن است در کارخانهای تولید شوند که در معرض آلرژنها بوده است.
- به همهٔ پزشکان و کادر درمان بگویید به چه چیزی آلرژی دارید.
- اگر به نیش حشرات آلرژی دارید، هنگام بیرون رفتن لباس محافظ و دافع حشرات استفاده کنید.
- دستبند یا گردنبند هشدار پزشکی بپوشید.
- همیشه کیت اورژانسی شامل داروهای ضروری (مثل اپیپن – EpiPen حاوی اپینفرین برای آلرژی بادامزمینی) همراه داشته باشید. تاریخ انقضا را بررسی کنید و اطرافیان را آموزش دهید. پس از درمان اولیه، ۲۴ ساعت تحت نظر بمانید. کیت ممکن است شامل آنتیهیستامین (مثل دیفنهیدرامین – Benadryl) نیز باشد.
آنافیلاکسی چگونه تشخیص داده و آزمایش میشود؟
اگر نمیدانید آلرژی دارید، ممکن است فقط هنگام بروز واکنش متوجه شوید. پزشک با توجه به سابقهٔ پزشکی و آزمایشها، نوع آلرژی را مشخص میکند:
- ایمنیگلوبولین E (IgE)-محور: سیستم ایمنی آنتیبادی IgE میسازد که میتواند ظرف چند ثانیه تا دو ساعت باعث کهیر، تورم، مشکل تنفس، استفراغ و آنافیلاکسی شود.
- غیراِیمنیگلوبولین E (Non-IgE): سیستم ایمنی بدون تولید IgE واکنش نشان میدهد. این نوع میتواند باعث درد شکم، اسهال، خون در مدفوع و اگزمای تأخیری طی چند ساعت تا چند روز شود.
پزشک ممکن است رژیم حذفی، آزمایش خون برای اندازهگیری IgE اختصاصی یا آزمون خوراکی (Oral Food Challenge – OFC) تحت نظر پزشکی تجویز کند که استاندارد طلایی تشخیص آلرژی غذایی است.
همچنین، تست پوستی (Skin Prick Test) انجام میشود: قطرهای از آلرژن روی پوست گذاشته میشود و اگر برجستگی قرمز و خارشدار ایجاد شد، احتمال آلرژی وجود دارد.
تشخیص و آزمایش در کودکان
آزمون آلرژی در کودکان کمی متفاوت است. شایعترین نگرانی آلرژیک کودکان، آلرژی به بادامزمینی است. پژوهشها نشان دادهاند که معرفی زودهنگام بادامزمینی میتواند از بروز آلرژی پیشگیری کند.
راهنمای موسسهٔ ملی آلرژی و بیماریهای عفونی (NIAID):
- نوزادان پرخطر (اگزمای شدید یا آلرژی تخممرغ): معرفی غذاهای حاوی بادامزمینی از ۴ ماهگی.
- نوزادان با اگزمای خفیف تا متوسط: معرفی بادامزمینی حدود ۶ ماهگی.
- نوزادان بدون آلرژی: معرفی آزادانهٔ غذاهای آلرژن همراه با سایر غذاهای جامد.
غذاهای رایج آلرژن برای معرفی در کودکی:
- بادامزمینی
- تخممرغ
- شیر گاو، گندم، سویا، ماهی، صدف، مغزها و کنجد
نکات ایمنی در معرفی غذاهای آلرژن به کودکان:
- با مقدار کم و مناسب سن (مثل کرهٔ بادامزمینی رقیقشده یا تخممرغ کاملاً پخته) شروع کنید.
- در هر بار، فقط یک غذای جدید معرفی کنید و واکنشها را زیر نظر بگیرید.
- در صورت وجود آلرژی غذایی، به مدرسه و مراقبان کودک آموزش دهید. بسیاری از کودکان آلرژی شیر، تخممرغ، سویا و گندم را پشت سر میگذارند، اما آلرژی به بادامزمینی، مغزها، ماهی و صدف معمولاً مادامالعمر است.
پیشگیری از آنافیلاکسی: اقدامات ایمنی
- در صورت بروز آنافیلاکسی، فوراً با اورژانس تماس بگیرید (۹۱۱).
- از عوامل محرک شناختهشده دوری کنید.
- از آلودگی متقاطع (Cross-contamination) در آمادهسازی غذا جلوگیری کنید.
- با میزبان یا رستوران دربارهٔ مواد غذایی صحبت کنید.
آمادگی اورژانسی: مدیریت آنافیلاکسی
- درمان آنافیلاکسی باید فوراً آغاز شود.
- اگر فردی دچار واکنش شد، اورژانس را خبر کنید. اگر کیت اورژانسی دارد، اپیپن را تزریق کنید. اپیپن درمان کوتاهمدت است و فرد باید به بیمارستان منتقل شود.
- برخی آلرژیها ممکن است نیاز به تزریقات حساسیتزدایی (Desensitization shots) داشته باشند.
- در واکنشهای خفیفتر (خارش، عطسه، کهیر یا راش پوستی)، پزشک آنتیهیستامین یا داروهای استروئیدی تجویز میکند.
- یک برنامهٔ اورژانسی خانوادگی یا فردی داشته باشید. چند کیت اورژانسی در خانه و همراه خود نگه دارید.
توصیههای عملی برای زندگی با آلرژیها
زندگی با آلرژی به غذا، نیش حشرات، داروها یا لاتکس میتواند اضطرابآور باشد. برای کاهش نگرانی:
- از محرکهای شناختهشده دوری کنید.
- با خانواده، دوستان و کارکنان رستوران دربارهٔ آلرژی خود صحبت کنید.
- بهطور منظم با پزشک در ارتباط باشید؛ ممکن است داروهای جدیدی معرفی شده باشد.
- برخی آلرژیها با تزریقات حساسیتزدایی قابل کنترلاند.
پرسشهایی که باید از پزشک خود بپرسید
- چگونه باید یک واکنش آلرژی غذایی را مدیریت کنم؟
- آیا اولین واکنش شدید معمولاً خفیف است یا شدید؟
- آیا آلرژیهای غذایی ارثی هستند؟
- آیا علائم بهترتیب خاصی بروز میکنند که هشدار بدهند؟
- آیا ممکن است در بزرگسالی دچار آلرژی غذایی شد؟
- آیا میتوان آلرژی به بادامزمینی در نوزادان را پیشگیری کرد؟
منابع و ابزارهای ضروری دربارهٔ آنافیلاکسی
- American College of Allergy, Asthma & Immunology, Anaphylaxis
- American Academy of Allergy, Asthma and Immunology: Anaphylaxis
- Asthma and Allergy Foundation of America: What To Do If You Have Trouble Filling Your EpiPen or Generic Epinephrine Prescription
- National Peanut Board: Prevent Peanut Allergies
- The Food Allergy Prevention Initiative
- U.S. National Library of Medicine, MedlinePlus: Anaphylaxis
این مطلب با سردبیری دکتر اکبر نیکپژوه، متخصص پزشکی پیشگیری و اجتماعی، استاد دانشگاه علوم پزشکی برای استفاده در وبسایت بیمارستان تهیه شده است.
لطفاً به یاد داشته باشید که پزشکی و سلامت همواره دانشی رو به کمال است. ضمن استفاده از مطالب علمی این بسته آموزشی، توصیههای سلامتی و درمانی ویژه خودتان را از پزشکان معالجتان دریافت کنید.
سلب مسئولیت: مطالب ارائهشده صرفاً جهت اطلاعرسانی و افزایش آگاهی عمومی تهیه شده و جایگزین توصیهها و دستورات پزشکی فردی نبوده و لازم است در هر مورد با پزشک معالج مشورت شود.
تندرستی و سلامتی کامل شما آرزوی ماست.
