اختلال کمتوجهی – بیشفعالی (ADHD)
کتابچه دیجیتال
برای مطالعه، کتابچه بالا را ورق بزنید، از بزرگنمایی و حالت تمام صفحه استفاده کنید و …
همچنین میتوانید با کلیک علامت … کتابچه را دانلود کنید و در صورت نیاز پرینت کنید یا مستقیم به صفحه مورد نظر بروید.
پادکست
برای گوش کردن به پادکست از دکمه پخش زیر استفاده نمایید:
گوینده شماره 1:
گوینده شماره 2:
برای شنیدن صدای کتابچه، دکمه Play را کلیک کنید.
فیلم آموزش همگانی
اختلال نقص توجه/بیشفعالی (ADHD) در کودکان چیست؟
اختلال نقص توجه/بیشفعالی (Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder – ADHD) یکی از شایعترین اختلالات تکاملی در دوران کودکی است که با الگوی مداوم بیتوجهی، بیشفعالی و/یا تکانشگری همراه است. علائم ADHD میتوانند در فعالیتهای روزانه، روابط و عملکرد تحصیلی اختلال ایجاد کنند. این اختلال در دوران کودکی آغاز میشود و میتواند تا سالهای نوجوانی و بزرگسالی ادامه یابد.
علت ADHD در کودکان
با وجود دههها تحقیق، علت دقیق ADHD در کودکان هنوز ناشناخته است. با این حال، قویترین شواهد پژوهشی نشان میدهد که ژنتیک در بروز آن نقش دارد. برخی تحقیقات نیز به عوامل محیطی اشاره کردهاند، اما عوامل دقیق هنوز مشخص نشدهاند.
برخی عوامل خطر میتوانند احتمال ابتلا به ADHD را در کودکان افزایش دهند، از جمله:
- داشتن یکی از بستگان نزدیک (مانند والدین یا خواهر و برادر) مبتلا به ADHD یا سایر اختلالات سلامت روان
- قرار گرفتن در معرض سموم محیطی — مانند سرب، که عمدتاً در رنگ و لولههای ساختمانهای قدیمی وجود دارد
- مصرف مواد مخدر، الکل یا سیگار توسط مادر در دوران بارداری
- تولد زودرس (نارس بودن)
اگرچه بسیاری از مردم معتقدند که شکر باعث بیشفعالی میشود، اما هیچ مدرکی این موضوع را ثابت نکرده است. بسیاری از مشکلات دوران کودکی میتوانند باعث سختی در تمرکز شوند، اما این با ADHD تفاوت دارد.
علائم ADHD در کودکان
مهمترین علائم ADHD در کودکان شامل بیتوجهی، بیشفعالی و تکانشگری است که اغلب بهطور مداوم دیده میشوند. علائم اختصاصی هر کدام عبارتاند از:
بیتوجهی
- ناتوانی در توجه به جزئیات یا انجام اشتباهات ناشی از بیدقتی در تکالیف مدرسه
- مشکل در تمرکز روی فعالیتها یا بازیها
- به نظر رسیدن که گوش نمیدهد، حتی زمانی که با او صحبت میشود
- دشواری در تکمیل دستورالعملها، وظایف، تکالیف مدرسه یا کارهای خانه
- ناتوانی در سازماندهی کارها و فعالیتها
- اجتناب یا نداشتن علاقه به کارهایی که نیازمند تلاش ذهنی هستند (مانند تکالیف مدرسه)
- گمکردن مداوم وسایل مانند اسباببازی، تکالیف و لوازم
- حواسپرتی آسان
- فراموشی در انجام فعالیتهای روزانه مانند کارهای خانه، بهداشت فردی و تکالیف
بیشفعالی و تکانشگری
- بیقراری یا ضربهزدن با دستها و پاها
- تکانخوردن در صندلی یا مشکل در نشستن طولانیمدت
- همیشه در حال حرکت بودن یا نیاز به فعالیت مداوم
- دویدن یا بالا رفتن در موقعیتهای نامناسب
- دشواری در انجام بازی یا فعالیتهای آرام
- زیاد صحبت کردن و ندانستن زمان توقف
- گفتن پاسخ قبل از تمام شدن سؤال
- مشکل در رعایت نوبت
- مزاحمت یا دخالت در مکالمات، بازیها یا فعالیتهای دیگران
تشخیص ADHD در کودکان
به لطف افزایش آموزش پزشکان و آگاهی والدین، کودکان مبتلا به ADHD اکنون زودتر تشخیص داده میشوند. در زمان تشخیص، پزشکان بررسی میکنند که آیا علائم پیش از ۱۲ سالگی وجود داشته است یا خیر.
- کودکان تا سن ۱۶ سالگی در صورتی تشخیص ADHD میگیرند که حداقل ۶ علامت پایدار بیتوجهی و/یا ۶ علامت پایدار بیشفعالی-تکانشگری را به مدت دستکم ۶ ماه داشته باشند.
- علائم باید در دو یا چند محیط مختلف دیده شوند (مثلاً در خانه، مدرسه، یا هنگام تعامل با دوستان یا بستگان).
- این علائم باید باعث اختلال در کیفیت عملکرد اجتماعی یا تحصیلی شوند.
اگر فکر میکنید کودک شما علائم ADHD دارد، با پزشک خود مشورت کنید. پزشک مراقبتهای اولیه اغلب میتواند ADHD را تشخیص دهد و درمان کند، اما ممکن است شما را به متخصص رشد کودکان یا متخصص سلامت روان (روانپزشک یا روانشناس بالینی) ارجاع دهد.
در طول ارزیابی، پزشک یا متخصص سلامت روان ممکن است:
- تاریخچهٔ سلامت روانی و پزشکی کودک را مرور کند
- با اعضای خانواده، معلمان و بزرگسالان دیگر که کودک را در محیطهای مختلف میبینند صحبت کند
- از چکلیستها و آزمونهای طراحیشده برای تشخیص ADHD استفاده کند
انواع آزمونها
آزمونهای استاندارد ارزیابی رفتار یا چکلیستهای علائم ADHD وجود دارد که نشان میدهد کودک یا نوجوان معیارهای تشخیص را دارد یا خیر. اگرچه آزمون واحدی برای ADHD وجود ندارد، مجموعهای از آزمونهای روانشناختی میتواند حافظهٔ کاری، عملکرد اجرایی (تواناییهایی مانند برنامهریزی و تصمیمگیری)، مهارتهای دیداری و فضایی یا تواناییهای استدلال را ارزیابی کند. این آزمونها میتوانند نقاط قوت و ضعف شناختی یا روانشناختی کودک را شناسایی کرده و همچنین مشکلات یادگیری احتمالی را رد یا تأیید کنند.
درمان ADHD در کودکی
در حال حاضر درمان قطعی برای ADHD وجود ندارد. با این حال، بیشتر کودکان تشخیصدادهشده با ترکیبی از داروهای تجویزی، رواندرمانی و رفتاردرمانی روانی-اجتماعی درمان میشوند. آنها همچنین ممکن است در برنامههای مدرسهای با استراتژیهای سازگار با ADHD، حمایت والدین و پشتیبانی مدرسه شرکت کنند. انتخاب روش درمان بستگی به نیازها و علائم کودک دارد.
داروهای ADHD در کودکان
شایعترین نوع داروهای ADHD داروهای محرک (Stimulants) هستند. این داروها در طول تاریخ اثربخشی خوبی نشان دادهاند. البته مانند هر دارویی، عوارض جانبی ممکن است رخ دهد. کودکانی که داروهای ADHD مصرف میکنند باید بهطور منظم توسط پزشک برای بررسی دوز مناسب و عوارض احتمالی تحت نظر باشند.
- داروهای غیرمحرک نیز وجود دارند.
- در برخی موارد، پزشکان برای درمان کودکان مبتلا به ADHD داروهای ضدافسردگی تجویز میکنند، اما سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) این داروها را برای درمان ADHD تأیید نکرده است.
- اغلب لازم است چندین دارو یا دوز مختلف امتحان شود تا بهترین نتیجه به دست آید.
رویکردهای مکمل سلامت
برخلاف رواندرمانیها و داروهایی که بهطور علمی اثباتشدهاند، درمانهای مکمل مانند محصولات طبیعی شواهد کافی برای اثربخشی در درمان ADHD ندارند. برای اطلاعات بیشتر میتوانید به وبسایت مرکز ملی سلامت مکمل و یکپارچه (NCCIH) مراجعه کنید.
زندگی با کودک مبتلا به ADHD
با افزایش آگاهی و گسترش رویکردهای درمانی، ابزارهای زیادی برای والدین کودکان مبتلا به ADHD در دسترس است. پزشکان و متخصصان سلامت روان در ترکیب دارو و رفتاردرمانی تجربهٔ بیشتری پیدا کردهاند و مدارس نیز کلاسها و راهکارهای سازگار با ADHD را فراهم کردهاند.
- والدین باید وضعیت کودک خود را به کادر مدرسه (مدیر، معلمان و پرستار مدرسه) اطلاع دهند تا امکان هماهنگی در زمینهٔ دارو و راهکارها فراهم شود.
- یافتن گروههای حمایتی والدین در جامعه نیز میتواند مفید باشد.
- مهم است که کودک راهبردهای مقابلهای برای مدیریت استرس و چالشهای خود یاد بگیرد.
نکاتی که باید در نظر داشت
- از گرفتن اطلاعات درمانی از شبکههای اجتماعی پرهیز کنید. برخی روندهای منتشرشده در پلتفرمهایی مانند TikTok میتوانند مضر باشند.
- همیشه به متخصصان پزشکی اعتماد کنید.
- واقعیت را از افسانهها جدا کنید. برخی باورهای نادرست رایج درباره ADHD عبارتاند از:
- فقط پسرها ADHD میگیرند
- مصرف زیاد شکر باعث ADHD میشود
- ADHD به دلیل فرزندپروری ضعیف است
- ADHD فقط کودکان را درگیر میکند و در بزرگسالی از بین میرود
به یاد داشته باشید که ADHD میتواند همزمان با شرایط دیگری مانند اضطراب و افسردگی وجود داشته باشد یا با آنها اشتباه گرفته شود. شرایطی مانند استرس، اختلالات خواب، اضطراب، افسردگی و بیماریهای جسمی میتوانند علائمی مشابه ADHD ایجاد کنند، بنابراین یک ارزیابی کامل برای تشخیص علت ضروری است.
پرسشهایی که میتوانید از پزشک بپرسید
- از کجا بفهمم کودک من ADHD دارد؟
- آیا باید با متخصص صحبت کنم؟
- چه آزمایشهایی برای کودک من انجام خواهد شد؟
- چگونه میتوانم در مدرسه به کودک خود کمک کنم؟
- آیا میتوانم در تابستان داروی کودک را قطع کنم؟
- آیا کودک من از ADHD خلاص خواهد شد؟
- آیا فرزندان دیگرم هم ADHD خواهند داشت؟
Resources/منابع
-
Centers for Disease Control and Prevention: What is ADHD
- National Center for Complementary and Integrative Health: Attention-Deficit Hyperactivity Disorder at a Glance
- National Institute of Mental Health: Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder in Children and Teens: What You Need to Know
این مطلب با سردبیری دکتر اکبر نیکپژوه، متخصص پزشکی پیشگیری و اجتماعی، استاد دانشگاه علوم پزشکی برای استفاده در وبسایت بیمارستان تهیه شده است.
لطفاً به یاد داشته باشید که پزشکی و سلامت همواره دانشی رو به کمال است. ضمن استفاده از مطالب علمی این بسته آموزشی، توصیههای سلامتی و درمانی ویژه خودتان را از پزشکان معالجتان دریافت کنید.
سلب مسئولیت: مطالب ارائهشده صرفاً جهت اطلاعرسانی و افزایش آگاهی عمومی تهیه شده و جایگزین توصیهها و دستورات پزشکی فردی نبوده و لازم است در هر مورد با پزشک معالج مشورت شود.
تندرستی و سلامتی کامل شما آرزوی ماست.
همچنین بخوانید
